1 numaralı Erzurum Ahkâm Defterinin transkripsiyonu ve değerlendirilmesi (s.131-212)

Ahkâm Defterleri tıpkı "Mühimme, Tahvil ve Ruûs Defterleri" gibi Divan-ı Hümayun'da tutulan defterler arasında yer almaktadır. Halkın veya yöneticilerin toplumda karşılaştıkları sorunları bulundukları yerde çözememesi durumunda şikâyetleri merkeze gönderilmiş ve burada üretilen çözümler doğrultusunda alınan kararlar Ahkâm Defterlerine kayıt edilmiştir. Bunun dışında Ahkâm Defterleri devrin şartlarını anlayarak yorum yapabilmek için araştırmacılar için önemli bir kaynak niteliğindedir. Şöyle ki, defterler içinde geçen hükümler kendi aralarında kategorilere ayrılarak değerlendirildiği takdirde toplumda yaşanan ekonomik, sosyal ve siyasi sorunlar ve bunların arka planında yer alan nedenler daha kolay kavranabilir. Devletin içinde bulunduğu ekonomik sıkıntılar ve şikâyetler sonucu oluşan karmaşa hali de ahkâm defterlerine yansımaktadır. Bu nedenle artan şikâyetlerin içerikleri bizlere toplumu anlamada ve o karmaşıklığın suç oranına etkisini kavramada yardımcı olmakta ve yaşanılan dönem hakkında anahtar bilgiler vermektedir. Ayrıca bölgede yaşayan önemli şahıslar ve aileler, bugün adı unutulmuş veya değiştirilmiş olan yerleşim birimleri ve günümüze ulaşan/ulaşamayan eserlerin o dönemdeki durumu hakkında bu defterlerden istifade edilebilir. Aynı zamanda araştırmacılar için yeni bir konu tespiti yapabilmek için Ahkâm Defterleri başvurulabilecek örnekler arasındadır. Bu nedenle söz konusu defterler araştırmacılara yeni konuların kapısını aralayacak kaynaklar olarak görülmüştür. Öyle ki, bahsi geçen defter grubundan hareketle yapılacak çalışmalar artırılarak şehir merkezlerinde ve kırsal alanda yaşayan halkın siyasi, sosyal ve ekonomik sorunları ve bunlara getirilen çözümler bu çalışmaların ürünü olarak ortaya çıkarılabilir. 1 Numaralı Erzurum Ahkâm Defteri'nin 131-212. sayfa aralıklarının transkripsiyon ve değerlendirilmesini yapılan bu çalışmada temel amaç Erzurum eyaletinin XVIII. yüzyıldaki yapısı hakkında bilgi vermek ve toplumun o dönemdeki sorunlarını değerlendirebilmektir. Çalışma dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Ahkâm kavramı ve Ahkâm Defterlerinin muhtevası hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde 1 Numaralı Erzurum Ahkâm Defteri'nin biçimsel özelliklerine değinilerek defterin içeriği değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde transkripsiyonu yapılan hükümlerin tasnifi ve özeti sunulmuştur. Son olarak dördüncü bölümde ise çalışılan defterin 131-212. sayfa aralıklarında yer alan hükümlerin transkripsiyonu verilmiş ve çalışma hakkında genel bir değerlendirme yapılmıştır. Ekler bölümünde ise okunan hükümlerin orijinallerine yer verilmiştir. Transkripsiyon bölümünde okunamayan kelimeler "…." şekilinde ile ifade edilmiştir. Okunduğu halde doğruluğundan emin olunamayan kelimeler "?" şeklinde gösterilmiş ve defterde boşluk olan yerler içinse "()" kullanılmıştır.