(حاشية حسين بن حسن الخلخالي (ت.1014هــ) على تفسير البيضاوي: من سورة القيامة إلى سورة الناس دراسةً وتحقيقاً)

Bu çalışma, Hüseyin b. Hasan el-Halkhâlî'nin (ö. 1014 H.) Beyzâvî Tefsiri Üzerine Hâşiyesi'ni (Kıyamet Suresi'nden Nâs Suresi'ne kadar olan kısmı) tahkik edip incelemektedir. Söz konusu haşiye, Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ının bir özeti olan Beyzâvî tefsirine yönelik kapsamlı bir şerh niteliği taşıdığı için hem dil hem de tefsir ilimleri açısından büyük bir öneme sahiptir. Bu nedenle, çalışmaya gösterilen özen hem Beyzâvî hem de Zemahşerî tefsirlerine duyulan ilgiyi yansıtmaktadır. Tahkik çalışmasında Türkiye'de bulunan üç nüsha esas alınmıştır. Çalışmada, Beyzâvî ve Halkhâlî'nin ilmî hayatlarıyla ilgili olarak tarihsel-tanımlayıcı yöntem kullanılmıştır. Tahkik bölümünde ise karşılaştırma ve mukayese yöntemi benimsenmiş, metinler karşılaştırılarak farklılıklar dipnotlarda belirtilmiş ve kaynaklara atıflar yapılmıştır. Çalışmanın ulaştığı başlıca sonuçlardan biri, Halkhâlî'nin kendi döneminde Azerbaycan'da önde gelen Sünni âlimlerden biri olduğu ve özellikle dil, tefsir ve mantık alanlarında üstün bir yetkinliğe sahip olduğudur. Ayrıca, müellifin Mu'tezile gibi sapkın mezheplere karşı görüşler geliştirdiği, Kıyamet gününde Allah'ın görüleceğini savunduğu ve ilâhî zatın bir benzerinin olamayacağını vurguladığı tespit edilmiştir. Halkhâlî'nin geniş bir kültüre sahip olduğu, başvurduğu kaynakların zenginliği ve görüşleri sunmadaki ustalığı da dikkat çekmektedir. Haşiye, ayetlerin tefsirinde pek çok yorum, mantıksal inceleme, edebî bezeme (bedî') ve söz sanatları, gramer ve sarf konularını, farklı kıraat (okunuşları) ve bunların yönlendirilmesini içermektedir. Müellif, önceki müfessirlerin görüşlerini sadece aktarmakla yetinmemiş, onların ifadelerini çözümlemiş, anlamı problemli olan kısımları açıklamış ve en uygun yorumu seçerek tefsir ilmine özgün bir katkı sunmuştur. Seçimlerini ise diğer müfessirler, dilbilimciler ve uzmanların görüşleriyle desteklemiştir. Sonuç olarak, çalışma hem bilimsel derinliği hem de akıcı üslubuyla tefsir literatürüne önemli bir katkı sağlamaktadır. Anahtar Kelimeler: Tefsir, Beyzâvî, Halkhâlî, Kıyamet, Tahkik