17. yüzyılda iran sahasında yazılmış üç dilli (İtalyanca-Farsça-Eski Azerbaycan Türkçesi) bir sözlük -inceleme ve metin-

Bu sözlük, 17. yüzyılda Safevî Devleti'ne gelen Hıristiyan gruplardan Karmelit Tarikatı mensuplarının günlük hayattaki iletişimlerini ve propaganda faaliyetlerini kolaylaştırması amacıyla hazırlanmıştır. İtalyanca, Farsça ve Eski Azerbaycan Türkçesi olmak üzere üç dilli olan bu sözlük; hazırlandığı yer, hazırlandığı dönem, hazırlayan kişiler ve içerdiği dil malzemesiyle dar çerçevede Azerbaycan Türkçesi tarihi, geniş çerçevede ise Türk dili tarihi için önemli veriler sunmaktadır. Çalışmanın giriş bölümünde bu sözlük detaylı bir şekilde tanıtılıp çalışmanın kapsamı, sınırlılıkları ve araştırma yöntemlerinden bahsedilmiştir. İkinci bölümde Safevîye Tarikatı'nın kuruluşundan Şah Abbas'ın ölümüne kadar olan dönem geniş bir şekilde ele alınmıştır. Daha sonra Safevî Devleti'nin Avrupa'yla ilişkileri ve misyonerlerin Safevî coğrafyasındaki faaliyetlerinden bahsedilmiştir. Üçüncü bölümde bu sözlük, sözlükbilimin ilkeleri doğrultusunda değerlendirilmiştir. Ardından sözlükteki Türkçe söz varlığından hareketle dil incelemesi yapılmıştır. Bu kısım kendi içinde yazım bilgisi, ses bilgisi, şekil bilgisi, cümle bilgisi ve söz varlığı başlıklarından oluşmaktadır. Dil incelemesinin özellikle ses bilgisi ve şekil bilgisi kısımlarında art zamanlı ve eş zamanlı inceleme metotları uygulanmıştır. Söz varlığı kısmında Türkçe sütundaki veriler tasnif edilerek incelenmiştir. Daha sonra Türkçe-Farsça dil ilişkilerinin geçmişten günümüze uzanan tarihi hakkında geniş bir tahlil yapılmıştır. Bu bölümde ayrıca Farsça sütunda yer alan Türkçe kelimeler de tasnif edilmiştir. Bu incelemelerin ardından sözlük metniyle ilgili kısımlar gelmektedir. Sözlüğün orijinal metni İtalyanca alfabetik sıraya göre düzenlendiği için Türkçe veriler alfabetik değildir. Bu bölümde ilk olarak Türkçe sütundaki veriler alfabetik hâle getirilmiş ve Türkiye Türkçesindeki karşılıkları verilmiştir. Ardından ise orijinal nüshadan hareketle matbu olarak hazırlanan tam metin yer almaktadır. Burada hem Türkçe hem de Farsça sütundaki madde başlarının transkripsiyonlarına da yer verilmiştir. Yapılan incelemelerde sözlüğün Türkçe sütunundaki verilerin Eski Oğuz Türkçesiyle günümüz Güney Azerbaycan Türkçesi arasında geçiş özelliği gösterdiği tespit edilmiştir. Bahsi geçen dönem için ise tarafımızdan Eski Azerbaycan Türkçesi ya da Safevî Türkçesi tabirlerinin kullanılması önerilmiştir.