18. Yüzyıl Osmanlı Devleti'nde şikâyet kültürü: Selanik örneği (1749-1750)

Bu çalışmanın amacı, 18. yüzyıl Osmanlı Devleti'nde şikâyet kültürünün incelenmesidir. İnceleme, Selanik örneği üzerinden yapılmıştır. 7 Numaralı Rumeli Ahkâm Defteri (1749-1751) ve şikâyet kalemi belgeleri kullanılarak hem belgelere yansıyan şikâyet konuları hem de bu şikâyetler karşısında Osmanlı bürokrasisinin uygulamaları analiz edilmiştir. Yer yer 17. yüzyıl ile de karşılaştırma yapılarak oluşan değişim ve gelişim anlaşılmaya çalışılmıştır. Osmanlı Devleti'nin adaleti sağlamak adına tebaasına şikâyet hakkı tanıması ile bürokraside bu hakkın kullanımına dair bir mekanizma oluşmuş, toplumsal düzeyde ise etkin bir şikâyet kültürü ortaya çıkmıştır. Şikâyet kültürünün referans noktası, devletin kanun devleti olma özelliği ve toplumun bu özelliğe uygun bir davranış biçimi geliştirmiş olmasıdır. Buradan hareketle, çalışmada ilk olarak şikâyet kültürünün kökenlerine, kavramsal boyutuna, kapsam ve unsurlarına değinilmiştir. Şikâyet kültürü; devlet anlayışı, hukuk, gelenek, dil ve edebiyat gibi manevi unsurlarının yanı sıra şikâyet mercileri ve bürokrasi ayağıyla defterler ve belgeler gibi maddi unsurları da barındırmaktadır. Çalışmada bu defter ve belgeler kullanılarak şikâyetler; tarafları, iletim kanalları, çözüm aşamasında Divan'ın uyguladığı prosedür ve karar süreci bakımından ele alınmıştır. En çok reayanın reayayı, Müslümanın Müslümanı ve erkeklerin erkekleri şikâyet ettiği 1749-1750 Selanik'inde, Divan'ın şikâyetlere verdiği cevaplar ise çoğunlukla davanın mahallinde görülmesi olmuştur. Son olarak bir toplumsal davranış biçimi olarak şikâyet kültürünün etkin yaşandığı Selanik'ten Divan-ı Hümayun'a ulaştırılan şikâyetler, konuları ve içerikleri bakımından incelenmiştir. Buna göre şikâyetler büyük oranda tasarruf hakkı, vergi ve zulüm konularını kapsayan gelir kaynaklarının idaresine ilişkindir. Ayrıca vakıf, miras, borç, haksız fiil, hırsızlık ve mülk de şikâyet konuları arasındadır. Anahtar Kelimeler: Osmanlı, Rumeli, Selanik, Şikâyet Kültürü