19. yüzyılın ikinci çeyreğinde Zile kaza merkezinde ekonomik ve sosyal yaşam (Temettuat kayıtlarına göre)

Osmanlı Devleti Tanzimat dönemi ile yeni bir sürece geçmiştir. Bu dönemde birçok alanda yenilik çalışmaları yapılmıştır. Ekonomi alanında da yeniliklerin yapıldığı görülmektedir. İktisadi alanda yapılan yeniliklerin en önemlisi şüphesiz vergi alanında yapılmış olan değişikliklerdir. 19. yüzyılın ortalarına kadar eşit olmayan ve karmaşık bir düzende toplanan vergiler hem devlet hem de halk nezdinde büyük sıkıntılara sebebiyet vermekteydi. Bu duruma son vermek isteyen devlet bürokrasisi halkın geliri oranında vergi toplanması için kanunlar ve düzenlemeler yapmıştır. Oluşturulan bu yeni vergi sistemini uygulayabilmek için ülke genelinde, hane reislerinin emlak, arazi, hayvan gibi taşınır ve taşınmaz malları ile bu kişilerin varsa mesleklerinden kazancının tahriri yapılmıştır. tahrir sonuçlarının kaydedildiği defterlere temettuat defterleri denir. Ekonomik ve sosyal açıdan değerli bilgiler içeren bu defterler, Osmanlı tarihi, özellikle yerel tarih araştırmaları bakımından önemlidir. 19. yüzyıl Zile kaza merkezinin sosyal ve demografik yapısını inceleyen bu çalışmanın ana kaynağı Başbakanlık Osmanlı Arşivleri'nde bulunan; BOA. ML. VRD. TMT. d. kodu ile kayıtlı olan, Zile Temettuat defteridir. Çalışmaya Zile kazasına bağlı köyler ve kaza içerisinde yaşayan aşiretler dâhil edilmemiştir. Bu çalışma ile temettaut defterinden elde edilen veriler aracılığıyla 1844-1845 yıllarında Zile kazasında yaşayan ahalinin, nüfus, din, etnik köken, lakap, isim, meslek gibi özelliklerine ait yeni bulgular ortaya konmuştur. Bunun yanı sıra kaza merkezindeki hane reislerinin sahip oldukları hayvan, tarla, bağ, bahçe, bostan gibi taşınır ve taşınmaz mallar, bu kişilerin yaptıkları meslekler, vakıflar içerisindeki rolleri, çeşitli kişilerle yaptıkları ortaklıklar ayrıca değerlendirilmiştir. Çalışmada temettuat defteri dışında döneme yakın Sivas salnameleri, konuyla ilgili çeşitli başvuru kaynakları ve kaza hakkında şu ana kadar yapılan araştırmalar da gözden geçirilmiştir. Bütün bu yönleri ile bu çalışma, genelde Osmanlı Tanzimat dönemi ekonomi politikalarına değinmektedir. Özelde ise Tokat ili yerel tarih çalışmalarında az çalışılan bir ilçe olan Zile'nin tarihine katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Anahtar Kelimeler: Zile, Temettuat, Vergi, Gelir, Tarım, Hayvancılık