21. yüzyılda il özel idare yönetimi İzmir, Konya ve Ağrı örneği

Kamu yönetim sistemimiz merkezden yönetim ve yerel yönetim birimlerinden meydana gelmiştir. Bu çalışmanın konusu ise, Osmanlı İmparatorluğundan günümüze intikal eden, kuruluş kanunu açısından da en eski yerel yönetim birimi olan İl Özel İdareleridir. Belediye(1930) ve köyler(1924) ile ilgili yasal düzenlemeler Cumhuriyet sonrası kabul edilmiş olmasına rağmen, İl Özel İdarelerinin temeli 1864 tarihli Vilayet Nizamnamesi ile atılmış ve 1913 tarihli İdare-i Umumiye-i Vilayet Kanunu Muvakkat ile de tüzel kişilik kazanmışlardır. Ayrıca, 1876 Anayasasından itibaren günümüze kadar yapılan beş Anayasa'da da, ortaya çıkan sosyal ekonomik siyasi ve idari anlamda değişikliklere rağmen bu idareler Anayasal birim olarak varlıklarını sürdürmüş bulunmaktadırlar. İl Özel İdarelerini demokratik bir yerel yönetim birimi yapan unsurların başında karar organlarının seçimle oluşması ve tüzel kişilik sahibi olmaları gelmektedir. Ancak, demokrasinin temel koşullarından olan seçim ve temsil ilkesi bu idareleri fonksiyonel anlamda işlevsel yapmaya yetmemektedir. Kuruluşundan itibaren kuruluş kanunlarında yapılan pek çok değişiklik de bu idareleri fonksiyonel hale getirememiştir. Bunun temelinde bu idarelerin daha çok merkezi yönetim tarafından kendilerine bağlı yardımcı kuruluş olarak algılanması düşüncesi bulunmaktadır. En son 1987 yılında yapılan değişiklikler de bu idarelerin sorunlarına çözüm getirmemiştir. Bu çalışma ile İl Özel İdarelerinin kamu yönetim sistemimiz içindeki konumu, örgütsel yapısı, gelirleri, yürütme organı olarak valinin konumu, denetimi, kırsal alan yönetiminde yaşanan sorunlar incelenerek; gerçek anlamda demokratik bir yerel yönetim birimi olup olmadığının değerlendirilmesi yapılmıştır. Teorik bilgilerle birlikte uygulama çalışmasını da kapsamı içine alan çalışmamız dört bölümden oluşmaktadır. İlk üç bölüm çalışmanın teorik yönünü oluştururken; dördüncü bölüm ise uygulamayı kapsamaktadır. Burada sosyo ekonomik ve kültürel özellikleri birbirinden farklı olan İzmir, Konya ve Ağrı İlleri İl Genel Meclisi ve İl Daimi Encümen üyelerine anket uygulanmıştır. Ankette kişisel bilgilere, kurumsal işleyişe ve katılım algılamalarına yönelik sorular yer almıştır. Bu bağlamda teorik çalışma ile uygulama sonucunda elde edilen bulgular neticesinde etkin, katılımcı ve demokratik bir model önerisi geliştirilmiştir.