شرح السيد حسام الدين التوقاتي (ت 860 هـ) لكتاب العوامل المئة لمؤلفه عبد القاهر الجرجاني (ت 471 هـ) دراسة وتحقيقا

Mukaddes kitabımız Kur'ân-ı Kerim âlemlere rahmet olarak gönderilen Peygamber Efendimiz (s.a.v.)'e 23 senede indirildi. Vahiy katipleri inen ayetleri ve süreleri deri, kumaş, kağıt, taş gibi farklı şeylere yazıyordu. Peygamber Efendimiz hayattayken bu süre ve ayetler bir araya getirilmemişti. Efendimizin vefatından sonra Hz. Ebû Bekir'in halifeliğinde sahabeden Zeyd bin Sabit'in başkanlığında oluşturulan komisyon tarafından belirli şartlar ile bir araya toplandı. Böylelikle iki kapak arasında nokta ve hareke olmadan ilk Mushaf-ı Şerif meydana getirildi. Müslümanların sayısının artması ve Arap olmayanların Müslüman olmasıyla Kur'ân-ı Kerim'in okunmasında hatalarda arttı. Bunun önüne geçmek için o zamana kadar yazılı halde bulunmayan Arap dilbilgisi kaideleriyle alakalı çalışmalara başlandı. Bu çalışmalarda dil kaidelerinin kolay anlaşılması için bir takım teoriler ortaya kondu. Bu teorilerin en mühimlerinden birisi "amil teorisi" olup hakkında bir çok eser yazıldı. Abdulkâhir el-Cürcânî'nin bu alanda yazdığı Avâmilü'l-Mie isimli eser ilim adamları tarafından kabul edilen en önemli kitaplardan biridir. Bu kitabın onlarca şerhi yazıldı. Hüsameddin Hüseyin et-Tokadî Efendi'nin yazdığı şerh, Türkiye'de bilimsel yöntemle araştırma ve incelemeyi hak eden önemli eserlerden biridir. Yazma olarak 3 tane bulunan eserin asıl nüshası Kufi hat ile 37 varak 17 satır, 2. nüshası Nesih hat ile 28 varak 19 satır, 3. nüshası Ta'lik hat ile 44 varak 17 satır yazılmıştır. Araştırmamızda bu eserin "İsam Metin Tahkiki Esasları" ve edisyon kurallarına uygun neşri yapıldı. Ayrıca müellifin hayatı üzerine duruldu ve eseri betimleyici analitik yöntemle analiz edilerek Arap grameri ile ilgilenen araştırmacıların istifadesine sunuldu. Bu amacımızı gerçekleştirmek için tezimiz giriş, üç bölüm ve sonuç olarak yazıldı. Giriş bölümünde, tezimizin amacı ve kapsamı anlatıldı. Birinci bölümde, Hüsameddin Hüseyin et-Tokadî Efendi'nin hayatı, talebeleri, müellifin diğer ilim dallarında yazdığı eserleri tespit edilip izah edildi. İkinci bölümde, Hüsameddin Hüseyin et-Tokadî Efendi'nin Şerhu'l-Avâmili'l-Mie isimli eseri kısaca tahlil edilip tahkikte takip ettiğimiz usuller anlatıldı. Üçüncü bölümde, eserin edisyon kurallarına uygun sağlam bir metni oluşturulmaya çalışıldı. Sonuç bölümünde ise araştırmamız neticesinde yaptığımız bazı tespitler izah edildi. Anahtar Kelimler: Cürcânî, Nahiv, et-Tokadî, Avâmil, Şerhu'l-Avâmil.