Adalet Ağaoğlu'nun roman ve hikâyelerinde zaman ve eğitim

Batı'da 17. yüzyılda Cervantes'in yazdığı Don Kişot ile başlayan ve 19. yüzyılda Tanzimat ile beraber Türk Edebiyatına girmiş olan roman türü ilk oluştuğu andaki gibi kalmamış, sürekli bir değişim ve dönüşüme uğramıştır. Bu durumun temel nedeni hiç şüphesiz romanın yaratıcısı olan insandır. Roman türünün ortaya çıktığı 17. yüzyıl insanının portresi ile daha sonraki dönemlerdeki insan portresi birbirinden çok farklıdır. Yazar, eserini içinde yaşadığı tarihsel dönemdeki siyasal, sosyal, bilimsel ve düşünsel gelişmelerin şekillendirdiği estetik değerler etkisinde biçimlendirir. Dönemin egemen gerçeklik anlayışı, eserin gerek tema gerekse zaman, mekân, olay gibi unsurlarının oluşmasında ana belirleyicidir. Çağdaş Türk Edebiyatı'nın önemli yazarlarından Adalet Ağaoğlu da eserlerinde içinde yaşadığı Türk toplumunun tarihsel kırılma zamanlarına ve bireylerine, 20. yüzyılın başlarında etkileri hissedilen modernizmin penceresinden bakmıştır. Edebiyat hayatına tiyatro ile başlayan Adalet Ağaoğlu 1970 yılında çalıştığı TRT kurumundan istifa ederek Cumhuriyet'in analizini yapmak amacıyla yazdığı ve 1973'te yayımlanan Ölmeye Yatmak adlı ilk eseriyle roman dünyasına girmiştir. Bu nedenle yazar, ilk romanı Ölmeye Yatmak'tan itibaren yazdığı bütün roman ve hikâyelerinde Türkiye'nin farklı tarihî dönemlerine yer vermiştir. Yazar, ele aldığı bu çeşitli dönemlerdeki kadın kimliği, birey, toplum, siyaset ve aile gibi konulara değinmiş; bu nedenle hakkında yapılan çalışmalarda daçoğunlukla bu konular üzerine yoğunlaşılmıştır. Bunların yanında Adalet Ağaoğlu'nun romana yönelmesinin diğer nedeni zaman kavramına olan hassasiyetidir. Yazar, geçmiş, şimdi ve geleceğin aynı anda var olduğu en kısa sürenin başka bir deyişle "an"ın romanını yazmak istemiştir. Bu nedenle her eserinde farklı zaman kurgulama teknikleri denemiştir. Fakat yazarın bu derece önem verdiği ve biçimsel yenilikler getirdiği zaman kavramı üzerine yapılan çalışmalar belirli romanları üzerinde çalışılan makalelerle sınırlı kalmıştır. Bu nedenle bu çalışmada ilk etapta yazarın romanları ve hikâyelerindeki zaman algısı ve zamanın nasıl kurgulandığı çözümlenmeye çalışılmıştır. Adalet Ağaoğlu, "zaman"ı sadece kurgunun biçimsel bir yönü olarak işlememiş aynı zamanda her eserinde "zaman"ı tarih perspektifinden de ele almıştır. Yazar, eserlerinde salt kendiyle hesaplaşan değil aynı zamanda toplumla da hesaplaşan bireyi odak noktası haline getirmiştir. 21. yüzyıla girerken kendisine de yabancılaşan bireyin kırılma anlarından yola çıkan yazar, onu etkileyen tarihin kırılma anlarına da eserlerinde yer vermeyi ihmal etmez. Bu nedenle çalışmada eserlerde ele alınan tarihi dönemlerin kronolojik bir listesini vermekten ziyade tarihin kırılma ânlarının neler olduğu ve bu anların bireyi nasıl biçimlendirdiği üzerinde durulmuştur. Çalışmamızda ayrıca Adalet Ağaoğlu'nun roman ve hikâyelerindeki eğitim faktörü üzerinde de durulmuştur. Ebette Adalet Ağaoğlu'ndaki eğitim faktörü daha önceki çalışmaların da konusu olmuştur. Fakat bu çalışmalarda hep tek bir yöne yani kadın eğitimine yoğunlaşılmıştır. Fakat Adalet Ağaoğlu'nun roman ve hikâyeleri sadece kadın eğitimine bakışı değil Türkiye'deki eğitim sisteminin geçirmiş olduğu dönemleri resmi bir bakış açısından ziyade yine o sistemin içinde yaşayan karakterlerin/ bireylerin gözünden vermesi bakımından değerlidir. Bu nedenle çalışmanın son bölümünde Adalet Ağaoğlu'nun roman ve hikâyelerinde ele alınan tarihsel dönemlerdeki eğitim politikalarının neler olduğu, nasıl hayata geçirildiği ve bireyler üzerindeki etkileri gösterilmeye çalışılmıştır.