Ali B. El-Hasan B. Caʽdeveyh'in Kitâbu Mir'âti'l-Mürüvvât'ı (tahlil ve tercüme)

Muhaddis Ali b. el-Hasan b. Muhammed b. Caʽdeveyh er-Râzî el-Kazvînî'ye ait olan Kitâbu Mir'âti'l-mürüvvât isimli Arapça eser, Süleymaniye Kütüphanesi Ayasaofya Bölümü 2049 numaralı Mecmu'adaki yazma nüshası (v. 35a-77b) üzerinden İhsan Zünnûn es-Sâmirî ve Hulûd bint Muhammed el-Ahmedî tarafından tahkik edilip 2014 yılında neşredilmiş, ancak bugüne kadar Türkçeye tercüme edilmemiştir. İbn Caʽdeveyh tarafından Büyük Selçuklu veziri Nizâmülmülk'e ithaf edilen bu eser, geçmişte Franz Taeschner ve Abdülbaki Gölpınarlı gibi araştırmacıların ilgisini çekmiştir. Alman şarkiyatçı Taeschner, eserin fütüvvetin esaslarını anlatan kırkıncı babını Almancaya tercüme ederek aslı ile birlikte neşretmiştir. Abdülbâki Gölpınarlı ise Ayasofya 2049 numaralı Mecmu'anın tanıtımını yaptığı sırada İbn Caʽdeveyh'in bu eserinden de bahsetmiş, içindekiler bölümünün tercümesini yaparak liste halinde vermiştir. Kitâbu Mir'âti'l-mürüvvât, ağırlıklı olarak, İslam öncesi dönemde de önem arz eden ahlâkî kavramlardan mürüvvet ve fütüvvetle ilgilidir. Kendisinden önce yazılmış olan mürüvvetle ilgili eserlerin bir devamı niteliğinde olup fütüvvetle ilgili yazılmış eserlerin ilklerinden olma özelliğine sahiptir. Bu yönüyle tasavvufî fütüvvet döneminde mürüvvet ve fütüvvetin esaslarını anlatmak üzere yazılmıştır ve mürüvvetten fütüvvete geçiş aşamasının karakteristik özelliklerini bünyesinde taşır. Muhtevasının bir kısmı Seâlibî'nin Mir'âtü'l-mürûat'ıyla benzerlik gösterir. Bu çalışmada, bir hutbe, bir mukaddime ve kırk bir babtan oluşan Kitâbu Mir'âti'l-mürüvvât tercüme edilerek verilmiştir. Henüz tam bir biyografisi yazılmamış olan İbn Caʽdeveyh'in hayatı işlenmiş ve eseri muhtelif açılardan ele alınıp tahlil edilmiştir. Ayrıca dönemin diğer benzer eserleri arasındaki yeri tayin edilmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: İbn Caʽdeveyh, Mir'âtü'l-mürüvvât, Fütüvvet, Mürüvvet, Nizâmülmülk