Alman karikatür dergisi Kladderadatsch'a göre II. Abdülhamit ve Türk imgesi

Bu çalışmada, güzel sanatların bir dalı olan karikatür sanatının tarihçi gözüyle yorumlanması amaçlanmıştır. Alman İmparatorluğu döneminde yayınlanmış Türklerle ilgili olguların ve olayların hicvedildiği karikatürleri tarihsel açıdan çözümlemek ve yorumlamak pek sık rastlanan bir olgu değildir. Bu araştırmada, II. Abdülhamid (1876-1909) döneminde Alman İmparatorluğunda Berlin'de Beiblatt zum Kladerastsch adlı karikatür ve siyasi hiciv dergisinde yayınlanan karikatürleri bu doğrultuda incelenmesi amaçlanmıştır. Söz konusu dönemde Türk imgesinin nasıl olduğuna dair tespitlerde bulunulmuş ve Türklerle ilgili tarihi olay ve olguların Almanların gözünden nasıl görüldüğü betimlenmeye çalışılmıştır. Politika, tarih, sanat, felsefe, imgebilim gibi birçok sosyalbilim araştırma evrenini kapsayan bu çalışma, aynı zamanda disiplinler arası bir çalışma anlayışı ve yaklaşımını yansıtmaktadır. Bu dönemi kapsayan ve yukarıda adı geçen dergide yayınlanan 300 civarında karikatür tespit edilmiştir. Hepsini çalışma kapsamında değerlendirmenin bir Yüksek Lisans tezinin boyutlarını aşacağını düşündüğümüz için karikatürlerin sayısını 180 ile sınırladık. Araştırmamızda, Türkler veya Osmanlı ile birlikte Ruslar, İngilizler, Batılı ülkeler, Mısır, Abdülhamid, Balkan ülkelerinden Bulgar ve Yunanlılar ile ilgili imgelere rastlıyoruz. Karikatürlerin genel olarak yorumlamasına gelecek olursak; dördüncü bölümle ilgili konu başlıklarına göz atmak bile, bize karikatürlerin yorumu konusunda genel bir fikir vermektedir. Aslında, karikatürler II. Abdülhamid'in 1876-1909 tarihleri arasındaki hükümranlık döneminde Osmanlının içinde bulunduğu koşulları ve yaşanılan olay ve olguları betimlemekte ve hicvetmektedir. Bu bağlamda karikatürlerde işlenen konulardan biri de Avrupalıların çok ilgi gösterdikleri Harem konusu. Ülke sorunlarıyla ilgilenmek yerine, sultan haremde gece gündüz cariyelerle birlikte eğlenceler ve partiler düzenleyerek yaşayan biri olarak betimlenmektedir. Berlin, Paris ve Tersane toplantıları ve antlaşmalarında olduğu gibi Boğazlar sorununda da, Batılıların çıkarları doğrultusunda tutumlar takınmaları çok sık hicvedilmiştir. Aynı şekilde Osmanlının Balkan ülkeleriyle sorunlarında da Batılıların elde edecekleri çıkarları alaya alınmaktadır. Boğazlar sorunu en fazla üzerinde durulan konuların başında gelmektedir ve hem Batılıların tutumu hem de Rusya'nın tavrı, Boğazların Osmanlı değil de kendi kıta sahanlıkları içindeymiş gibi ele almaları hicvedilmiştir. Osmanlı ise bir kukla, çaresiz bazen de duyarsız ve saf bir insan kişiliği ile alay konusu yapılmıştır. Afrika kıtasında da Osmanlının kayıpları, Arabi Paşa ile yaşanılanlarla birlikte Mısır meselesi ve Sudan'ın, Tunus'un kaybı gibi konular yoğun olarak hicvedilen konuların başında gelmektedir. Bu bağlamda Osmanlının zayıflığı hicvedilirken, özellikle İngiliz ve Fransızların sömürgeci yaklaşımları karikatürlerle açıkça anlatılmakla kalmıyor, aynı zamanda hiciv yoluyla eleştirilmektedir.