Ankara ilinde halk sağlığı hizmeti veren birinci basamak sağlık merkezlerinden istenilen laboratuvar testlerinin preanalitik hatalara bağlı ret nedenlerinin araştırılması

Giriş ve Amaç: Birinci basamak sağlık merkezlerinde kullanılan yönlendirilmiş araştırma uygulamalarının büyük çoğunluğunu laboratuvar testleri oluşturmaktadır. Bunların içinde de en çok klinik biyokimya testlerinin olduğu görülmektedir. Klinik biyokimya laboratuvar testlerinde süreç; analiz öncesi (preanalitik), analiz ve analiz sonrası(post-analitik) evre olarak üç ayrı bölümden oluşmaktadır. Bu süreçte, hataların %65-70'i preanalitik evrede oluşur. Aile Sağlığı Merkez(ASM)'lerinde çalışan sağlık çalışanları preanalitik evrenin laboratuvar dışı sorumlulardır ve preanalitik evrenin etkileri konusunda farkındalıkları çok önemlidir. Bu çalışmada, Ankara'da birinci basamak sağlık hizmeti veren kuruluşlarda bir yıllık süreçte istenilen laboratuvar testlerinin preanalitik hatalara bağlı olarak ret sıklığını ve ret nedenlerini değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Kesitsel tipte bir araştırmadır. Bu araştırma, Ankara'da bulunan Birinci Basamak Sağlık Merkezlerinde, 1 Ocak 2019-31 Aralık 2019 tarihleri arasında alınan kan ve idrar örneklerinin incelendiği, Halk Sağlığı Tıbbi Tahlil Laboratuvarı verileri analiz edilerek yapılmıştır. Veriler, laboratuvarın bilgisayar veri depolarından alınmıştır. Başka bir veri toplama yöntemi ve şekli kullanılmamıştır. İstatiksel değerlendirmeleri IBM SPSS ile yapılmıştır. Sürekli değişkenler için ortalama ve standart sapma, minimum ve maksimum değerler rapor edilmiş, kategorik değişkenler için frekans ve yüzde değerleri verilmiştir. İstatistiksel anlamlılık için Ki-kare Testi ve ANOVA analizleri kullanılmıştır. Bulgular: 2019 yılında, Ankara Halk Sağlığı Laboratuvarı (HSL)'nda toplam 3 046 194 tane numune değerlendirilmiş, 24 365 numune preanalitik hatalara bağlı reddedilmiş ve ret oranı %0,80 olarak saptanmıştır. Ret nedenleri sırasıyla "Serum Hemoliz" (%20,2) "Numune Pıhtılı", (%18,5) ve "Numune Miktarı Yetersiz" (%18,5) olarak sıralanmaktadır. Numune(tüp) bazında en çok ret Sarı Kapaklı Tüp (%50,7) en az ret Talesemi Tarama Tüpünde görüldü (%0). Test gruplarına göre en çok ret %34 ile rutin biyokimyada görüldü. Aylara göre ise en çok reddin Ocak(%17,9), en az ise Haziran(%1,9) ayında gerçekleştiği saptandı. Sonuç: Bu çalışmada, Ankara ili birinci basamak laboratuvar testlerinin bir yıllık değerlendirmesinde preanalitik hatalara bağlı ret oranının, literatüre kıyasla daha yüksek olduğu saptanmıştır. Uluslararası Klinik Biyokimya ve Tıbbi Laboratuvar Federasyonunun belirlediği preanalitik süreç kalite indikatörlerinden, değerlendirilebilen kalite indikatörlerine göre tüm değerler kabul edilebilir aralıkta olduğu görülmüştür. Tüm kalite indikatörlerinin değerlendirilebilmesi için verilerin standardize edilmesi gerekmektedir. Bu şekilde preanalitik hataların daha net ortaya konulması ve gerekli müdahalelerin yapılması mümkün olacaktır. Preanalitik hataların ve buna bağlı retlerin azaltılması için hem laboratuarda hem de birinci basamak sağlık kuruluşlarında alt yapı ve eğitim faaliyetlerinin düzenlenmesi gerekmektedir. Anahtar Kelimeler: preanalitik hata, hemoliz, kalite indikatörleri, eğitim, birinci basamak sağlık hizmeti