Antalya'da serada domates üreticilerinin tarım sigortasına katılımını etkileyen faktörlerin analizi

Tarım sektörü ekonomide GSYH katkısı, istihdam, gıda güvencesi (food security) ve fiyat istikrarı açısından önemli bir sektördür. Tarımda risk yönetimi tarımsal arz, üretici gelirlerinde istikrar ve tüketicilerin makul fiyatlardan gıda temin edebilmesi açısından hükümetlerin yakından ilgilendiği ve müdahale ettiği bir alandır. Tarımsal üretimin çeşitli risklerden (iklim, hastalık, ekonomik, finansal, sosyal vb.) doğrudan etkilenmesi tarımda risk yönetim programlarının hızlı bir şekilde gelişmesinin önünü açmıştır. Bu programlar arasında tarım sigortası son yıllarda gelişmekte olan birçok ülkede uygulanmaktadır. Ayrıca üreticilerin karşılaştıkları iklim ve hastalık (bitki ve hayvan sağlığı) risklerinin etkisini azaltan bir risk yönetim aracı olarak yaygınlaşmıştır. Tarım sigortaları üretici geliri üzerinde ve hasat kaynaklı (verim ve kalite kaybı) riskinin hafifletilmesinde önemli bir role sahiptir. Bu araştırmanın amacı Antalya'da örtü altında domates üretimi yapan çiftçilerin tarım sigortasına katılım düzeyi, katılımı etkileyen faktörler ve sigorta yaptırmanın işletme performansı (birim alana üretim miktarı) üzerine etkisini belirlemektir. Araştırmanın verileri Alanya, Manavgat, Serik, Aksu, Kepez, Kumluca, Demre ve Kaş ilçelerinde örtü altı domates yetiştiriciliği yapan ve tabakalı örneklem yöntemiyle belirlenen 103 işletmeden yüz yüze görüşülerek yapılan anket çalışmasından toplanmıştır. Örnek işletmelerden elde edilen veriler Heckman modeli olarak bilinen iki aşamalı ekonometrik bir model ile analiz edilmiştir. İlk aşamada sigortaya katılımı açıklayan değişkenlerin belirlenmesi için standart bir probit model kullanılmıştır. İkinci aşamada probit modelden elde dilen Ters Mill's Oranı performans modelinde açıklayıcı değişken olarak kullanılmıştır. İkinci aşamada En Küçük Kareler (EKK) yöntemi kullanılarak tahmin edilen ekonometrik model ile tarım sigortası ile birlikte diğer değişkenlerin işletme performansına (verime) etkisi araştırılmıştır. Modelde tarım sigortasına katılım ve işletmenin dekar başına verimi bağımlı değişken olarak kullanılmıştır. İşletme ölçeği (dekar), fide fiyatı, işletmecinin tecrübesi (yıl), internet kullanımı, arazinin mülkiyeti, tek ekim tercihi ile üretim yapmak ve risk deneyimi ise bağımsız değişkenler olarak kullanılmıştır. Heckman modeli sonuçlarına göre: birinci aşamada işletme ölçeği, internet kullanımı, fide fiyatı ve kredi kullanımı tarım sigortasına katılımı pozitif etkileyen değişkenler olarak bulunmuştur. Ayrıca çiftçinin tek ekim tercihi ile üretim yapması, risk deneyimi ve işletmecinin tecrübesi sigortaya katılım kararını negatif yönde etkilediği bulunmuştur. İkinci aşama sonuçlarına göre: tarım sigortasına katılım kararı işletme performansı (verim) üzerine pozitif etkili olduğu ancak istatistiki olarak anlamlı olmadığı bulunmuştur. Model sonuçlarına göre işletmenin ölçeği, internet kullanımı, tek ekim tercihi ile üretim yapmak ve arazi tasarruf şekli (mülk arazi) verimi pozitif etkilerken, işletmecinin tecrübesi ve fide fiyatı negatif etkilemektedir.