Arşivlerdeki dügâh ilâhilerin makam ve usûl yönünden incelenmesi

Medeniyet ve kültür tarihimizin en önemli unsurlarından bir tanesi olan mûsikî kültürümüz, Türklerin İslâm'a girişinden sonra da cami ve tekkelerde imam, müezzin ve mûsikîyi çok iyi bilen zâkirbaşları, tekke müntesibi olan bestekârların katkılarıyla formların çeşitliliği artarak uygulanmaya başlanmıştır. Ecdadımızın bizlere emânet bıraktığı bu birikim günümüze meşk metodu ile aktarılagelmiştir. Meşkler sırasında öğrenci yalnızca hocasının icrâsını, uslûbunu öğrenmekle kalmaz aynı zamanda dönemin repertuarını da hafızadan-hafızaya aktarmak sûreti ile sonraki kuşaklara intikâl bu yöntemle mümkün olabilmiştir. O dönemlerde çeşitli çalışmalarla yapılan nota sistemleri bestekârlar ve icrâcılar tarafından eğitim-öğretimde tercih edilmemiş, kullanılmamıştır. Osmanlının son dönemlerinde Batı nota sistemine verilen önem sonucunda Mızıka-i Humâyun başta olmak üzere Dâr'ül Bedâî, Dâr'ül-elhan gibi kurumlarda mûsikî çalışmaları ve dersler Batı notası ile yapılmıştır. Ayrıca özellikle Dâr'ül-elhan'da derleme ve bestelerin notaya alınma çalışmaları da yapılmıştır. Bu çalışmalar esnasında bestelerin farklı icrâcılar tarafından az veya çok farklarla okumasından ya da notaya alma esnasında teoride-tatbik sürecinde hatalar yapılması sebebiyle notalarda makam ve usûl yönünden tutarsızlıklar veya hatalar zuhur edebilmiştir. Çalışmamızda arşivlerdeki İlâhi formunda ve Dügâh makâmındaki cami ve tekke mûsikîsi eserlerinin makam ve usûl yönünden incelemesi yapılmıştır. Eserlerin makam yönünden incelemesi noktasında Kantemiroğlu, Abdülbâki Nâsır Dede, Rauf Yekta Bey, H. Saadettin Arel, Suphi Ezgi, Y. Fikret Kutluğ gibi önemli nazariyatçıların tarifleri ve çeşitli formlardaki Dügâh makâmı olan eserlerden yola çıkarak yapmış oldukları tarifleri dikkate alınarak incelenmiştir. Usûl yönünden ise; güftelerde arûz vezni, hece ölçüsü, mûsikî cümlelerinin ölçü sayısındaki birim zamanı, nağme vurgusunun usûl ana kalıp ve velveleriyle uyumu, tartımların uyumu ve yazım yanlışı sebebiyle tutarsız olan ölçülerdeki nota ilaveleri dikkate alınarak Prof. Dr. Mehmet GÖNÜL'ün kitabı ışığında incelenmiştir. Çalışma nitel bir çalışması olup tarama modeli kullanılmıştır. İnceleme sonucunda ilâhilerin makâmı ve usûllerinin tashih edilmiş nüshaları eklerde sunulmuş, Arşivlerdeki diğer formlardaki eserlerin de incelenmesi önerilmiştir. Anahtar Kelimeler: Türk Mûsikîsi, ilâhi, Dügâh makâmı, makam, usûl