Artvin İli Arhavi İlçesi Derecik Köyü Ağzı (İnceleme, Metinler ve Sözvarlığı)

ÖZ : Bu çalışmada, Artvin ili, Arhavi ilçesi, Derecik Köyü ağzının ölçünlü dilden farklı yönleri belirlenmiş ve ayırıcı özellikleri betimlenmiştir. Bu çalışma, 2012-2013 yılları arasında Derecik Köyü içerisinde yapılan, yaklaşık olarak 15 saatlik ses kayıtlarından oluşturulmuştur. Çalışma sekiz bölümden oluşmaktadır: Çalışmanın “Giriş’’ bölümünde Derecik Köyünün coğrafyası, adının kaynağı, Artvin ilinden başlayarak, Arhavi ilçesi ve yörenin tarihi, Derecik Köyünün sosyo-ekonomik ve kültürel durumu ile etnik yapı üzerinde durulmuştur. “Ses Bilgisi” ve “Şekil Bilgisi” bölümleri çalışmanın inceleme kısmıdır. Bu bölümler, sözlü derlemelerden oluşturulan metinler taranarak ve yazılı derleme ile toplanan metin dışı verilere dayanarak hazırlanmıştır. Her iki bölümde de metinlerden alınan örneklerin yanına metin numaraları ve satır numaraları parantez içerisinde verilerek gösterilmiştir. Parantez içerisinde numara verilmeyen örnekler yazılı derlemelerden alınmıştır. Sözdizimi açısından ölçünlü Türkiye Türkçesi ile Derecik Köyü ağzında kadadeğer bir farklılık gözlenmemiştir. “Metinler” bölümü, Derecik Köyü’nde, değişik yaş grubundan kaynak kişilerden yapılan ses kayıtlarının çözümlenmesiyle oluşturulmuş yazılı metinler yer almaktadır. Atma Türküler Bölümü, manzum metinlerin yer aldığı bölümdür. Bu bölümde, derleme bölgemize özgü türkülerin ağız özellikleri korunarak, ezgisiz okunuşu yazıya geçirilmiştir. Atma türkülerde yörenin ses özellikleri uyak kaygısıyla daha iyi korunmuş, dalgalı söyleyiş düz metinlere göre daha azalmıştır. O nedenle düz metinlerin yanına türkü sözleri de eklenmiştir. Kalıplaşmış Sözler Bölümünde, çalışmamız süresince derleyebildiğimiz deyimler, atasözleri, ilişki sözleri (kalıp sözler ) yer almaktadır. Sözlük Bölümü ise, soruşturma yoluyla topladığımız ve derlenen metinlerdeki ölçünlü dilde bulunmayan ya da ses ve anlam farklılığıyla kullanılan kelimelerin listesidir. Derecik Köyü Ağzı adını verdiğimiz bu çalışmayı seçmemizin sebebi, Lazca ve Türkçe’ yi kullanan bu iki dilli halkın geniş bir derlemeye dayanan çalışmasının daha önce yapılmamış olmasıdır. Bu çalışmayla, Kafkas dillerinden gelen Lazca ile, Altay dillerinden gelen Türkçeyi aynı anda öğrenen Derecik Köyü halkının ağzında Türkçenin nasıl kullanıldığı, Türkçe ağız özelliklerinin Anadolu ağızlarından hangisine yaklaştığı araştırılmıştır. Kuzey-doğu grubu ağızları ile ortak özellikleri yanında, Derecik Köyünün bu gruptan ayrılan, ölçünlü Türkiye Türkçesine yaklaşan özellikleri de tespit edilmiştir. Kendi aralarında çoğunlukla Lazca konuşan Derecik Köyü halkı, Türkçeyi de istediği anda Lazca ile aynı işleklik ve kıvraklıkla kullanabilmektedir. Derecik Köyünün Türkçesi, ses ve yapı açısından Kuzey-doğu grubu ağızlarının özelliklerini taşımakta; fakat kavram kümeleri içindeki alt kavramların daha çok Lazca adlandırıldığı dikkatleri çekmektedir. Çalışmada seçilen kaynak kişiler, çalışma kapsamında belirlenen yerleşim bölgesinin yerlilerinden, genç, yaşlı, köy dışına çıkmamış veya kısa süreliğine başka bir yerleşim yerinde bulunmuş, ağız özelliğini kaybetmemiş kişilerdir. Anahtar Kelimeler : Artvin İlçesi Derecik Köyü Ağzı, Kuzey-doğu grubu ağızları, atma türküler, kalıplaşmış sözler, iki dillilik.