Ağızlar

Hatay'da Girit muhacirleri ağzı

Türkiye Türkçesi ağız araştırmaları 19. yüzyılın ikinci yarısından bugüne yapılmaya devam edilmektedir. Yerli ve yabancı araştırmacılar tarafından sürdürülen bu araştırmalar, standart dilin özellikleriyle birlikte arkaik ve farklı dil özelliklerini barındıran, yazı dilinde kullanılmayan pek çok sözcük ile zengin söz varlığına sahip olan, Türk dilinin zenginliğini ortaya çıkarmak açısından büyük önem taşıyan ağızların Türkçenin ses bilgisi, şekil bilgisi özelliklerine ışık tutması, medya, iletişim, ulaşım vb. unsurların gelişmesine paralel olarak ÖTT'den etkilenen TT ağızlarının kayıt altına alınması bakımından oldukça önemlidir. Ülkemizde yapılan dil araştırmaları henüz yeterli seviyeye ulaşmamıştır. Bu çalışmamız Türkiye sınırları dışında kalan Girit'ten çeşitli siyasi olaylar sebebi ile Türkiye'ye getirilip Hatay'a yerleştirilen Girit muhacirlerinin ağzını inceleyerek alana küçük de olsa bir katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu çalışmada Hatay'da yaşayan Girit muhacirlerinin ağız özellikleri tespit edilmiştir. Bu tespitler, Girit muhacirlerinin yerleştiği 3 köyden derlemeler yapılarak ortaya konmuştur. Çalışma "Giriş", "Kavramsal Çerçeve", "Yöntem", "Bulgular" "Metinler", "Sonuç", "Kaynakça" ve "Dizin ve Sözlük" bölümlerinden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, araştırmaya dair problem, araştırmanın amacı, araştırmanın önemi, araştırmanın sınırlılıkları belirtilmiştir. Kavramsal Çerçeve bölümünde, araştırmaya dair kavramsal açıklamalar ve çalışma sahasına dair bilgiler belirtilmiştir. Yöntem bölümünde, araştırmanın yöntemi anlatılmıştır. Bulgular bölümünde, Hatay ili Girit muhacirleri ağızlarının ses bilgisi ve biçim bilgisi özellikleri ele alınmıştır. Metinler bölümünde, Hatay ilinde Girit muhacirlerinin yaşadığı 3 köyden derlenen 31 metin numaralandırılarak verilmiştir. Sonuç bölümünde, Hatay ili Girit muhacirleri ağızlarının genel özellikleri sıralanmıştır. Dizin ve Sözlük bölümünde ise çalışmanın temel verisi olan metinlerin gramatikal dizini yapılmış ve sözlük oluşturulmuştur.

Afganistan Türkmen ağzı (Şamal bölgesi)

Afganistan'da en çok nüfusa sahip olan beşinci kavim Türkmenlerdir. Afganistan'da yaşayan Türkmenler farklı boylardan oluşmaktadır. Bu çalışmada haklarında az bilgi sahibi olduğumuz Afganistan Türkmenlerin dilleri, tarihleri hakkında bilgi verilmiştir. Çalışmada konu olan bilgiler için Afgan Türkmenlerine mesup olan şairlerin eserlerinden ve ağız çalışmalarından faydalanmıştır. Kendimizin yaptığı saha çalışmasında kaynak kişilerden derlediğimiz metinler ile daha önce yapılmış çalışmalar ışığında çalışmamız tamamlandı. Bu çalışmada Afganistan Türkmenlerinin tarihi, coğrafyası ve dilleri hakkında bilgiler verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Afganistan Türkmen Türkçesi, Afganistan Türkmenlerin ağzı

Toplumdilbilim açısından Antalya'da yaşayan Ahıska Türklerinin dil incelemesi

Ahıska, bugün Gürcistan sınırları içerisinde yer alan Türkiye'nin Ardahan iline komşu olan bir bölgedir. Ahıska'daki Türk varlığı yoğun olarak XI. yüzyıldan itibaren bölgeye yerleşen Kıpçaklarla birlikte kendisini göstermeye başlamıştır. Aynı dönemlerde Kıpçaklarla birlikte Başkurt, Peçenek, Karluk ve Oğuz boyları da Ahıska'ya yerleşen diğer Türk boyları arasında yer almıştır. Osmanlı Devleti Ahıska'yı XVI. yüzyılda hâkimiyeti altına almış ancak XIX. yüzyılda bölge Ruslar tarafından ele geçirilmiştir. Bunun üzerine Osmanlılar ile Ruslar arasında hâkimiyet mücadeleleri başlamış ve son olarak 1921 Moskova Anlaşması ile bölge resmî olarak Türk topraklarından çıkarılıp Gürcistan sınırları içerisinde bırakılmıştır. II. Dünya Savaşı döneminde 1944 yılının 14 Kasım gecesinde Ahıska'da yaşayan ve adlarını buradan alan Ahıska Türkleri, Sovyetler Birliği'nin kararı ile Orta Asya'nın çeşitli bölgelerine sürgün edildiler. Bu sürgün ile 100.000'in üzerinde Ahıska Türkü anavatanlarından koparılıp Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Azerbaycan'a yerleştirildi. Bugün nüfusları 500.000'i aşan Ahıska Türkleri dünyanın dört bir yanında dağınık bir şekilde yaşamaktadırlar. Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla birlikte yoğun olarak Türkiye'ye göç etmeye başlamışlardır. Günümüzde Türkiye dışında Amerika Birleşik Devletleri, Rusya Federasyonu, Ukrayna, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Gürcistan ve Kafkasya'nın diğer bölgelerinde yaşamlarını sürdürmektedirler. Ahıska Türkleri her geçen sene Türkiye'ye yönelik göçlerini artırmaktadırlar. Bu göçlere bakıldığında Antalya'nın tercih edilen ilk il olduğu ortaya çıkmaktadır. Bunun başlıca sebebi ise önceden yaşadıkları Orta Asya bölgelerinde Rusçayı ikinci dil olarak edinmek durumunda kalmaları ve buna bağlı olarak turizm sektöründe iş bulma imkânına sahip olmalarıdır. Bu nedenle çalışmamızı Antalya ilinde yaşayan Ahıska Türkleri üzerine dayandırmayı gerekli gördük. Ahıska Türklerinin konuştukları dil Türkiye Türkçesinin bir ağzı olarak değerlendirilmektedir. Çalışmamız da Antalya'da yaşayan Ahıska Türklerinin ağız özelliklerinin toplumdilbilim (sosyolinguistik) çerçevesinden bakılarak yapılan bir dil incelemesidir. Bir dildeki değişkeleri ortaya koymaya çalışan ve dilbilimin bir alt dalı olan toplumdilbilim, XIX. yüzyılda bağımsız bir disiplin olarak değerlendirilmeye başlanmıştır. Toplumdilbilimin ne olduğu, neleri kapsadığı ve bu alanda yapılan çalışmalara tezimizin birinci kısmında yer verdik. İkinci kısımda Ahıska Türklerinin kim olduklarına ve tarihî süreçlerine değinip Antalya'da yaşayan kesimin sosyolojik görünümlerine yer verdik. Üçüncü bölümde Antalya ilinde yaşayan Ahıska Türklerinin dili ses ve şekil bilgisi yönünden incelenerek dillerindeki değişkeler yaşa, cinsiyete, ölçünlü dilin ve Rusçanın etkisine göre toplumdilbilim alanı içerisinde değerlendirildi. Dördüncü bölümde ise kaynak kişilerin konuşmalarından mülakat yoluyla edinilen ses kayıtları fonetik alfabe kullanılarak metin olarak aktarıldı. Temel olarak dört bölümden oluşan çalışmamız sonuç ve öneriler kısmı ile sonuçlandırılıp kaynakça ve ekler bölümüyle tamamlanmıştır. Anahtar kelimeler: Ahıska Türkleri, Toplumdilbilim, Dil İncelemesi

Türkmen Türkçesinde zarf-fiiller

Tez çalışmamıza merkez edindiğimiz Türkmen Türkçesi, Türkçenin Oğuz grubunun doğu kolunda yer alır. Bu lehçenin Türkoloji çalışmalarındaki en önemli özelliği, aslî uzunlukları barındırmasıdır. Ülkemizde diğer Türk lehçelerinde olduğu gibi Türkmen Türkçesi üzerine çalışmalar Türkmenistan'ın istiklâle kavuştuğu döneme kadar ne yazık ki sınırlı sayıda kalmıştır. Türk dilini anlamada önemli bir yer tutan fiilimsilerden sayıca en kalabalık ve işlevce en karışık olan zarf-fiil yapılarının Türkmen Türkçesinde müstakil olarak ele alınmadığını gördük. Türkmen Türkçesinde Zarf-Fiiller başlıklı çalışmamızda Türkmen Türkçesiyle yazılmış edebî eserler taranarak zarf-fiil yapılarının kullanım özellikleri ve işlevleri tespit edilerek açıklanmaya çalışılmıştır. Tez çalışmamız iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Türkmen Türkçesinin Türk lehçelerinin arasındaki yeri konusu, değişik çalışmalarda defalarca ele alındığından burada kısaca işlenmiştir. Tezimizin ana konusunu oluşturan ikinci bölümde ise zarf-fiiller; basit zarf-fiiller, türemiş zarf-fiiller, birleşik zarf-fiiller ve zarf-fiil gibi kullanılan yapılar olarak sınıflandırılmıştır. Bu bölümde Türkmen Türkçesi ile yazılmış metinler taranmış ve tespit edilen yapılar, Türkiye Türkçesine çevrilerek kullanım özellikleri ve işlevleriyle birlikte açıklanmaya gayret edilmiştir. Aynı zamanda Türkmen Türkçesine dair yapılan dil çalışmalarında belirtilen yapılarla yetinilmemiş; ilaveten taramalar sonucu ortaya çıkan ve kaynaklarda incelenmeyen -ArçA, -An bäri, -Ar yerde gibi yapılar da teze dâhil edilmiştir.

Anadolu ağızlarında ünlemler ve fonksiyonları

Bu tezde Anadolu Ağızlarındaki ünlemler tespit edilmiş ve bunlar yapı, ses sayısı ve fonksiyonları bakımından incelenmiştir. Bu amaçla Anadolu ağızları ile ilgili tasniflerde belirtilen ?Doğu Grubu? ağızlarından yedi; ?Kuzey Doğu Grubu? ağızlarından iki; ?Batı Grubu? ağızlarından yedi ağız üzerine hazırlanmış olan çalışmalar incelenmiş ve ünlemler tespit edilmeye çalışılmıştır. ?Giriş? bölümünde çeşitli araştırmacıların ünlemlerin tasnifi ve cümle içerisindeki görevleri konusunda görüşlerine yer verildi.?İnceleme? bölümünde örnek cümlelelerden hareketle Anadolu Ağızlarındaki ünlemler yapı, fonksiyon ve ses sayısı bakımından belirlendi.?Dizin? bölümünde ise ünlemlerin listesi verildi. ?Sonuç? bölümünde ise araştırma sonucunda elde edilen önemli hususlar ortaya konuldu.Anahtar Sözcükler-Anadolu ağızları, ünlem, ünlemlerin fonksiyonları, ünlemlerin yapıları

Anadolu ağızlarında çekim edatları ve çekim edatı olarak kullanılan isimler

Bu tezde Anadolu Ağızlarındaki çekim edatları ve çekim edatı olarak kullanılan isimler tespit edilmiş ve bunlar yapı, ses sayısı ve fonksiyonları bakımından incelenmiştir. Bu amaçla Anadolu ağızları ile ilgili tasniflerde belirtilen ?Doğu Grubu? ağızlarından yedi; ?Kuzey Doğu Grubu? ağızlarından iki; ?Batı Grubu? ağızlarından yedi ağız üzerine hazırlanmış olan çalışmalar incelenmiş, çekim edatları ve çekim edatı olarak kullanılan isimler tespit edilmeye çalışılmıştır. ?Giriş? bölümünde çeşitli araştırmacıların çekim edatı kavramı, çekim edatlarının tasnifi ve cümle içerisindeki görevleri konusunda görüşlerine yer verildi. ?İnceleme? bölümünde örnek cümlelelerden hareketle Anadolu Ağızlarındaki çekim edatları ve çekim edatı olarak kullanılan isimler yapı, fonksiyon ve ses sayısı bakımından belirlendi. ?Dizin? bölümünde ise çekim edatları ve çekim edatı olarak kullanılan isimlerin listesi verildi. ?Sonuç? bölümünde ise araştırma sonucunda elde edilen önemli hususlar ortaya konuldu.Anahtar Sözcükler-Anadolu ağızları, çekim edatı ve çekim edatı olarak kullanılan isimler, çekim edatları ve çekim edatı olarak kullanılan isimlerin fonksiyonları, çekim edatları ve çekim edatı olarak kullanılan isimlerin yapıları

Türkiye Türkçesi ağızlarında ölüm kavram alanına ait söz varlığı

Bir dilde, aynı yer ve zaman diliminde dilin konuşurları arasında konuşma farklılıkları bulunması doğaldır. Seslik farklılıklar başta olmak üzere biçimsel farklılıklar, söz varlığı düzeyinde çeşitlenmeler ve hatta bazı durumlarda söz dizimsel farklılaşmalar ağızları oluşturur. Bu noktada ağızlar, bir üst dilin konuşulduğu coğrafyanın daha küçük yerleşim birimlerinde varlığını sürdüren, yazı diline kıyasla birbirinden az çok ayrılan konuşma biçimleri olarak genel itibarıyla tanımlanabilir. Yaklaşık bir asır öncesinde diyalektolojik farkındalığı oluşmaya başlayan Türkiye Türkçesi ağızları üzerine bu zamana değin pek çok araştırma ve çalışma yapılmıştır. Derleme faaliyetlerinin yaygın olduğu bu araştırmalar arasında müstakil bir konu üzerine yapılan ağız çalışmalarının sayısı oldukça azdır. Bu nedenle var olan çalışmalara ek olarak hazırlanan ve "ölüm" temasının esas alındığı bu çalışmada, Türkiye Türkçesi ağızlarında yakın tarihsel süreçte kullanılmış ya da hâlihazırda kullanılmaya devam eden ölüm kavram alanına ilişkin mevcut söz varlığının dokümantasyonu ve incelemesi yapılmıştır. Var olan çalışmalar esas alınarak derlenen söz varlığı unsurlarının özgün biçimlerine bağlı kalınmış, bunlar ilgili bulundukları başlıklar altında sınıflandırmaya tabi tutulmuştur. Çalışmada yer alan söz varlığı unsurları arasında madde başı olarak verilen sözcükler ve diğer söz varlığı unsurları köken bilgisi itibarıyla araştırılmaya çalışılmış, tarihsel süreç içerisindeki gelişimleri dikkate alınmış ve bu doğrultuda tanım ve izahı yapılarak hemen ardından ağız çalışmalarından temin edilen ilgili bağlamlar alfabetik sırayla sunulmuştur.

Kütahya Simav ağzı

Bu araştırmada, Simav yöresinde ağız incelemesi yapılmış ve bu yöreyle yazı dilimiz arasındaki ses, şekil farklılıkları ortaya konulmaya çalışılmıştır.Araştırmanın örneklemini Kütahya'nın Simav ilçesine bağlı, demografik yapıya ve merkez ilçeye uzaklıklarına göre seçilmiş toplam 21 köy oluşturmaktadır. Araştırmadaki incelemeler, bu köylerdeki kişilerle görüşme yapılarak video ve ses kaydı alınan 24 metne dayanmaktadır. Bu derlenen metinler çevriyazı sistemi esas alınarak fonetik yazıya aktarılmıştır. Türkçedeki ses ve şekil bilgisi ele alınıp Simav yöresindeki örnekleri gösterilmiş, Türkçenin günümüzde kullanımı ve Simav yöresindeki kullanılan ortaya konulmaya çalışılmıştır.Anahtar Kelimeler: Kütahya Simav, dil, ağız, ses, şekil, kelime bilgisi

Kütahya Aslanapa ve yöresi ağzı

Dil, insanlar arasında iletişimi sağlayan geçmişte yaşanan olayları bugüne, bugünkü olayları da yarına aktaran en önemli araçtır. Dil, aynı zamanda kendi kanunları içinde yaşayan ve gelişen bir yapıya sahiptir. Bu gelişim sürecinde dilin şekillenmesinde, toplumların içinde bulunduğu durumlarda etkin rol oynar. Dilin alt birimleri olan lehçe, şive ve ağız da bu süreçle birlikte oluşmaktadır. Bu araştırmada, Aslanapa yöresinde ağız incelemesi yapılmış ve bu yöreyle yazı dilimiz arasındaki ses, şekil farklılıkları ortaya konulmaya çalışılmıştır.Araştırmanın örneklemini Kütahya'nın Aslanapa ilçesine bağlı, nüfus yapısına göre seçilmiş toplam 17 köy oluşturmaktadır. Araştırmadaki incelemeler, bu köylerdeki kişilerle görüşme yapılarak kasete alınan 17 metne dayanmaktadır. Bu derlenen metinler, çevriyazı sistemi esas alınarak fonetik yazıya aktarılmıştır.Çalışmanın giriş kısmında Kütahya ili ve Aslanapa ilçesinin tarihi ve sosyal durumu ele alınmıştır. Birinci bölümde, ses bilgisi üzerinde durulmuştur.İkinci bölümde Türkçedeki şekil bilgisi ele alınıp Aslanapa yöresindeki örnekleri gösterilmiştir.Üçüncü bölümde de, derlenen metinler verilmiştir.Anahtar Kelimeler: Aslanapa, ağız, ses, şekil, kelime bilgisi.

Kütahya Gediz ve yöresi ağzı

Dil, insanlar arasında iletişimi sağlayan, geçmişte yaşanan olayları bugüne, bugünkü olayları da yarına aktaran en önemli araçtır. Dil, aynı zamanda kendi kanunları içinde yaşayan ve gelişen bir yapıya sahiptir. Bu gelişim sürecinde dilin şekillenmesinde, toplumların içinde bulunduğu durumlarda etkin rol oynar. Dilin alt birimleri olan lehçe, şive ve ağız da bu süreçle birlikte oluşmaktadır. Bu araştırmada, Gediz yöresinde ağız incelemesi yapılmış ve bu yöreyle yazı dilimiz arasındaki ses, şekil farklılıkları ortaya konulmaya çalışılmıştır.Araştırmanın örneklemini Kütahya'nın Gediz ilçesine bağlı, nüfus yapısına göre seçilmiş toplam on beş köy oluşturmaktadır. Araştırmadaki incelemeler, bu köylerdeki kişilerle görüşme yapılarak ses kaydı alınan on beş metne dayanmaktadır. Bu derlenen metinler, çevriyazı sistemi esas alınarak fonetik yazıya aktarılmıştır.Çalışmanın giriş kısmında Kütahya ili ve Gediz ilçesinin tarihi, ekonomik, turizm ve sosyal durumu ele alınmıştır. Birinci bölümde, ses bilgisi üzerinde durulmuştur.İkinci bölümde Türkçedeki şekil bilgisi ele alınıp Gediz yöresindeki örnekleri gösterilmiştir.Üçüncü bölümde de, derlenen metinler verilmiştir.Anahtar Kelimeler: Gediz, Ağız, Ses, Şekil, Kelime Bilgisi.

Kütahya Domaniç ağzı

Araştırmada, Domaniç yöresinde ağız incelemesi yapılmış ve bu yöreyle yazı dilimiz arasındaki ses, şekil farklılıkları ortaya konulmaya çalışılmıştır.Araştırmanın örneklemini Domaniç ilçesine bağlı bulunan 31 köyden, demografik yapıya ve merkez ilçeye uzaklıklarına göre seçilmiş toplam 21 köy oluşturmaktadır. Araştırmadaki incelemeler, bu köylerdeki kişilerle görüşme yapılarak ses kaydı alınan 26 metne dayanmaktadır. Metin derlemelerinde kaynak şahısların yörenin ağız özelliklerini koruyan orta ve ileri yaştaki kişilerden olmasına özellikle dikkat edilmiştir. Bu derlenen metinler çevriyazı sistemi esas alınarak fonetik yazıya aktarılmıştır. Türkçenin ses ve şekil bilgisi ele alınmış olup yazı dilimizdeki kullanımları ile Domaniç yöresindeki kullanımları ortaya konulmaya çalışılmıştır.Çalışmanın giriş bölümünde Domaniç ilçesinin tarihi, coğrafi, sosyal ve kültürel özellikleri hakkında bilgi verilmiştir. Derlenen metinler birinci bölümde ses, ikinci bölümde ise şekil bilgisi yönünden yazı dili ile karşılaştırılarak incelenmiş, farklılıklar gösterilmeye çalışılmıştır.Anahtar Kelimeler: Kütahya Domaniç, ağız, fonetik, morfolojik, sözlük

Kütahya Pazarlar ağzı

Bu çalışmada, Pazarlar yöresinde ağız araştırması yapılmış ve elde edilen bulgular sonucunda bölgenin ağız özellikleri ses-şekil bilgisi bakımından incelenmiştir.Yaptığımız çalışma ses bilgisi, şekil bilgisi ve metinler olmak üzere üç bölümde incelenmiştir. Bunlardan sonra sırasıyla sözlük, kaynakça ve dizin yer almıştır. Araştırmanın örneklemini Kütahya'nın Pazarlar ilçesi ve bu ilçeye bağlı 8 köy oluşturmaktadır. Derlediğimiz metinler, görüşme yapılarak ses kaydı aldığımız 22 metne dayanmaktadır. Elde ettiğimiz kayıtlar Tuncer Gülensoy'un ?Kütahya ve Yöresi Ağızları? adlı çalışmasında kullandığı çeviriyazı sistemine göre yazıya geçirilmiştir.Araştırmamızın ses bilgisi kısmını genel olarak ünlüler ve ünsüzler oluşturmaktadır. Bu bölümde Pazarlar bölgesinde yazı dilinden farklı olarak görülen ünlüler ve ünsüzler belirtilmiş, bunlarla ilgili ses olayları ortaya konmuştur.Şekil bilgisi kısmında ise bölgede kullanılan çekim ve yapım ekleri, kipler, çekimsiz fiiller ile zamir, sıfat, zarf, edat, bağlaç gibi isim türleri belirtilmiştir. Bunların bir kısmı yazı dilinden ayrılmakla birlikte bir kısmı yazı dilimizle benzerlik gösterir. Ayrıca inceleme sonucunda Pazarlar ağzının etnik yapı ile ilişkisi belirlenmiş ve bunlar örneklerle gösterilmiştir.Ses ve şekil bilgisi incelemesinde verilen örnekler numaralandırılmıştır. Bu numaralardan birincisi metin numarasını, ikincisi ise bulunduğu metnin cümle numarasını gösterir.Araştırmanın ikinci bölümünü metinler oluşturmaktadır. Bu metinler, 8 köy ve ilçe merkezinden toplam 22 kişi ile yapılan görüşmeler sonucunda ortaya çıkmıştır. Görüşme yapılan kişiler metinlerin başında ad-soyad, eğitim, yaş gibi özellikleriyle belirtilmiştir. Bu kaynak kişiler ayrıca giriş kısmının sonunda da tablo halinde gösterilmiştir.Araştırmanın sözlük kısmını ses olaylarıyla değişime uğrayan kelimeler oluşturmaktadır. Ses ve şekil bilgisi çalışmasına önem verildiği için dizin kısmında dilbilgisi terimlerine yer verildi. Yaptığımız çalışmada sözlük ve dizin kısmı tek başlık altında bir arada verilmiştir. Araştırmada yararlanılan kaynaklar kaynakça bölümünde belirtilmekle birlikte, ayrı ayrı sınıflandırılmıştır.Anahtar Kelimeler: Kütahya, Pazarlar, Ağız, Ses, Şekil Bilgisi.

Toplumsal kimlik ve dil ekseninde yöresel ağızların sosyal değişkenlerle ilişkisi (Kütahya örneği)

ÖZET Dil bir toplumun kültürünün oluşmasında ve gelişmesinde en büyük katkıya sahip unsurların başında gelmektedir. Bundan dolayı toplumsal araştırmalarda kültür unsurlarının ele alınması ve özellikle dilin incelenmesi gerekmektedir. Dil - kültür, dil- ahlak, dil- iletişim, dil - topluluk vb. konulan, araştırma için gerekli olan değerleri içermektedir. Bu konular sosyal değişkenler içerisinde incelendiği için toplumun yapısını da ortaya koymaktadır. Toplumu; sosyal yapı ve sosyal değişim açısından ele alırsak dilin geçirdiği gelişme süreçleri de önem kazanmaktadır. Bir toplumun ya da topluluğun geçirdiği evreleri anlamak ve anlatmak için gerekli olan çalışmalar kültürle yakından ilgili olduğunda özellikle dil unsurunu ön planda tutmak yerinde bir davranış olacaktır. Toplumsal değişimin içinde bulunduğumuz çağda çok büyük oranda gelişme kaydetmesi dilde de değişmeye sebep olmuştur. Bu bakımdan iletişim çağında ve küreselleşmenin her kurumda yaşandığı dönemimizde dilin yapı problemini ortaya koymak ve toplum içindeki yapının dilsel olarak nasıl değişime uğradığım vurgulamak temel problemin ortaya konmasını sağlamaktadır. Küreselleşme, toplumsal kimliğin ayırt edici göstergesi olan dil üzerinde tehdit alam yaratmakta, bu gelişme dil-kimlik araştırmalarının önemini arttırmaktadır. İletişim araçları vasıtasıyla küçük bir köy haline dönen dünya da; kültürel homojenitenin bir tehdit unsuru olarak farklı kültür ve dilleri hegemohik bir biçimde baskı altına alması karşısında kültürel -çalışmate^^ kazandığı günümüzde, kültürel homojenitenin yıkıcı unsurlarını bertaraf edebilmek için mahalli ağızların sosyal değişkenlerle ilişkisi analiz edilmiş ve mahalli ağızlarda tarihsel süreç içerisinde vuku bulmuş değişiklikler Kütahya örneğinde değerlendirilmiştir. Yazı dili ile konuşma dilinin farklı olmasının kültürel bir gecikmişliğe sebep olup olmayacağı güncel örnekler etrafında ele alınmış ve tartışılmıştır.

Tavşanlı ve yöresi ağız incelemeleri

Dil, insanlar arasında iletişimi sağlayan geçmişte yaşanan olayları bugüne, bugünkü olayları da yarına aktaran en önemli araçtır. Dil, aynı zamanda kendi kanunları içinde yaşayan ve gelişen bir yapıya sahiptir. Bu gelişim sürecinde dilin şekillenmesinde, toplumların içinde bulunduğu durumlarda etkin rol oynar. Dilin alt birimleri olan lehçe, şive ve ağız da bu süreçle birlikte oluşmaktadır. Bu araştırmada, Tavşanlı yöresinde ağız incelemesi yapılmış ve bu yöreyle yazı dilimiz arasındaki ses, şekil farklılıkları ortaya konulmaya çalışılmıştır. Araştırmanın örneklemini Kütahya'nın Tavşanlı ilçesine bağlı, etnik yapıya göre seçilmiş toplam 20 köy oluşturmaktadır. Araştırmadaki incelemeler, bu köylerdeki kişilerle görüşme yapılarak kasete alınan 20 metne dayanmaktadır. Bu derlenen metinler, çevriyazı sistemi esas alınarak fonetik yazıya aktarılmıştır. Çalışmanın giriş kısmında Kütahya İli ve Tavşanlı İlçesinin Tarihi ve Sosyal Durumu ele alınmıştır. Birinci bölümde, dil ve dilin alt birimleri üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde Türkçedeki ses bilgisi ele alınıp Tavşanlı yöresindeki örnekleri gösterilmiştir. Üçüncü bölümde, şekil ve kelime bilgisi bakımından Türkçenin günümüzdeki kullanımı ve Tavşanlı yöresindeki durumu ortaya konulmaya çalışılmıştır. Dördüncü bölümde de, derlenen metinler verilmiştir.

Kilis merkez ve köy ağızları

Abdullah Aripov'un şiirleri (metin ve inceleme)

Türk lehçelerine yönelik araştırmalar Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra hızlanmış ve bu lehçeler üzerine yapılan çalışmalar gün geçtikçe artmıştır. Biz de Özbek Türkçesi ile ilgili bu çalışmamızda Özbek şairi Abdullah Aripov'un şiirleri üzerine aktarma ve bir dil incelemesi gerçekleştirmeye çalıştık.Çalışmamızın giriş bölümünde Abdullah Aripov'un özgeçmişi ve eserleriyle ilgili bilgi verilmiştir. Söz konusu bu çalışmamız üç bölümden meydana gelmektedir. Birinci bölümde Özbek Türkçesi, tarihi ve bugünü, ikinci bölümde şairin 100 şiirinin Latin alfabesine aktarımı ve Türkiye Türkçesi ile karşılıkları, üçüncü bölümde ise şiirlerin dil incelemesi yapılmıştır.Çalışmamızın sonuç bölümünden sonra, yapılacak diğer çalışmalara faydalı olacağı düşüncesi ile sözlük ve kaynakça kısmı verilmiştir.

Tarihî Türk lehçelerinde yansılamalı fiiller

Bir Türk için dünyadaki bütün kediler ?miyav?lar, bütün köpekler ?hav?lar, bütün ırmaklar ?çağıl?dar ve gök her zaman ?gür?ler. Türk dilinde yer alan gargara ve kahkaha gibi sayısı çok az olan farklı dillerden ödünç alınmış yansılamalı kelimeler dâhil edilmezse, Türk dilindeki yansılamalı kelimeler, en eski Türk lehçesinin ses olayları ile değişmiş ürünleridir.Bu çalışmada tarihî ve çağdaş Türk lehçelerinden bilim kurallarına uygun olarak derlenen yansılamalı fiillerin köken bilgisi özellikleri ortaya konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Taklidî Fiiller, Ses Yansımalı Fiiller, Yansılamalı Fiiller, Tarihî Türk Lehçeleri.

Abbas Sayar'ın romanlarında Yozgat ağzı

"Abbas Sayar'ın romanlarında Yozgat Ağzı" isimli bu çalışmayla Yozgat ağzının standart Türkçe ile ortak ve farklı yönlerinin ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Bu tez Abbas Sayar'ın romanlarının ağız özellikleri bakımından incelenmesini içermektedir. Çalışmamız dört bölümden oluşmaktadır. Bu bölümler: Bölgenin Özellikleri, Abbas Sayar'ın Hayatı, Edebî Kişiliği ve Romanları, Ses Bilgisi ve Şekil Bilgisi, Söz Varlığı bölümleridir. Çalışmada ilk önce Abbas Sayar'ın yedi romanı okunmuş ve okuma esnasında Yozgat ağzına ait kelime ve kelime grupları tespit edilmiştir. Tespit edilen bu kelime ve kelime grupları daha sonra ses bilgisi, şekil bilgisi ve söz varlığı bakımından incelenmiştir. Çalışmanın ilk bölümü bölgenin özelliklerini içermektedir. Bu bölümde Yozgat ilinin tarihi, coğrafi özellikleri, ekonomik durumu, nüfus durumu yer almaktadır. İkinci bölümde Abbas Sayar'ın hayatı, edebî kişiliği ve roman özetleri verilmiştir. Ses bilgisi bölümünde yöre ağzında tespit edilen ses uyumları ve ses değişiklikleri; Şekil bilgisi bölümünde ise kelime çekimi üzerinde durulmuştur. Söz varlığı bölümünde ise kelime türleri incelenmiştir. Sonuç bölümünde dikkat çeken ağız özellikleri gösterilmiştir. Çalışma esnasında faydalanılan kaynaklar kaynakça bölümünde belirtilmiştir.

Gördes ağzı

Bu çalışmada Manisa'ya bağlı Gördes ilçesinde 28 yerleşim bölgesinde ağız derlemesi yapılmış ve toplanan malzeme incelenmiştir.Bu çalışma "Giriş" bölümü hâricinde "İnceleme", "Metinler" ve Harita/Fotoğraflar olmak üzere üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın yöntemi ile beraber bölgenin târihi ve coğrafyası ile ilgili bilgi verilmiştir. İnceleme bölümü "Ses Bilgisi" ve "Şekil Bilgisi" olarak iki başlık altında toplanmıştır. İkinci bölümde ise deşifresi yapılmış metinler yer almıştır. Üçüncü bölümde kaynak kişilerle çekilen bazı fotoğraflar ve bölgenin haritasına yer verilmiştir.

Horasan Türkçesinin Kelat-i Nader ağzı üzerine

İran'da birbirinden dilbilimsel farklarla ayrılan çok sayıda Türk dili konuşulmaktadır. Bunların en bilinenleri arasında Azerbaycan Türkçesi, Kaşkay Türkçesi, Halaç Türkçesi ve kısmen Horasan Türkçesi sıralanabilir. Bu çalışmanın odak noktasını teşkil eden Horasan Türkleri yüzyıllar boyunca bugünkü İran'da üç ayrı eyaletten meydana gelen Horasan bölgesinin Kuzey Horasan ve Rezevi Horasan eyaletlerinde dağınık biçimde ve genellikle Fars ve Kürt halklarıyla birlikte yaşamaktadırlar. Şu ana değin Güney Horasan'da konuşulan herhangi bir Türkçe değişkeye rastlanmamıştır. Bu çalışmada Rezevi Horasan'ın kuzeyinde, Kelat şehrinde yaşayan Horasan Türklerinin konuştuğu ağızlar sesbilgisi, biçimbilgisi ve sözdizimi düzeylerinde ele alınmaktadır. Kelat şehrinde Türkler, İrani dillerin konuşurları olan Kürtler, Lorlar ve Farslar ile iç içe yaşamaktadırlar. Farsçanın, İran'ın tek resmî ve dolayısıyla baskın ve prestijli dili olduğu için diğer dilleri etkilediği gibi bölgedeki Türkçe ağızlar üzerinde de bütün dilbilimsel düzeylerde etkileri bulunmaktadır. 2022 yılında yapılan alan çalışmamızda ve bu çalışmaya dayalı araştırma ve incelemeler sonucunda Horasan Türkçesinin Kelat ağzının iki alt ağız grubu bulunduğu saptanmıştır. Bu iki alt ağız grubunun oluşumunda farklı etkenler rol oynamıştır. Söz konusu etkenler şunlardır: Yerli halk olan Horasan Türkleri, bölgeye sonradan ve muhtemelen Azerbaycan'dan göç ettiği ileri sürülen Türkler, diğer birkaç köyde yaşayan Türk dışı etnik grupların konuştuğu değişkeler. Yerli ve göçmen ağızları arasında leksikal, sesbilgisel ve biçim bilgisel düzeylerde önemli farklılıklar vardır. Bunlardan ilki söz başı /b/ sesinin korunması veya /v/'ye gelişmesi; ikincisi ise öğrenilen geçmiş zaman işlevinde -Ib, -IbdIr veya -mIş eklerinin kullanılmasıdır. Göçmen ağzı konuşurlarının, kaynaklarda herhangi bir somut not ya da belge bulunmamakla birlikte, Azerbaycan'dan bölgeye göç ettiği ileri sürülmektedir. Horasan Türkçesinin yerli ağzında söz başı /b/ ünsüzü /v/ sesine vii gelişmiş, göçmen ağzında ise /b/ ünsüzü korumuştur. Horasan Türkçesinin yerli ağzında öğrenilen geçmiş zaman eki olarak -Ib eki, göçmen ağzında ise hem -mIş hem de -Ib eki kullanılmaktadır. Bazı kelimeler iki ağızda farklı şekillerde kullanılmaktadır. Örneğin kardeş anlamındaki sözcük, yerli ağızda äké, göçmen ağzında qardaş'tır. Çalışmada yararlanılan metin bölümü derlenen ses kayıtlarına dayanılarak oluşturulmuştur. Anahtar Kelimeler: Horasan Türkçesi, Kelat Ağzı, Kelat-i Nader, İran Türk Ağızları.

Adana ve Osmaniye ağızlarında geçmiş zaman işaretleyicilerinin doğrudanlık-dolaylılık bağlamında görünümleri

Bu çalışmanın konusunu Adana ve Osmaniye ağızlarında geçmiş zaman işaretleyicilerinin doğrudanlık ve dolaylılık bağlamında görünümleri oluşturmaktadır. Bu amaç doğrultusunda Faruk Yıldırım'ın Adana ve Osmaniye İlleri Ağızları II kitabındaki derleme metinleri incelenmiştir. Çalışma giriş, kuramsal açıklamalar ve değerlendirmeler, inceleme ve sonuç olmak üzere dört bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın giriş bölümünde konu, amaç, kapsam, malzeme ve yöntem hakkında bilgiler verilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümü olan kuramsal açıklamalar ve değerlendirmeler kısmında ise geçmiş zaman işaretleyicileri, kip, kiplik, görünüş, kılınış, doğrudanlık, dolaylılık kavramları ve bu kavramların geçmiş zaman işaretleyicileri ile ilgileri üzerine çalışmış araştırmacıların görüşlerine yer verilmiş ve çalışmaya kuramsal çerçeve oluşturulmuştur. İnceleme bölümünde Faruk Yıldırım'ın Adana ve Osmaniye İlleri Ağızları II adlı çalışmasından geçmiş zaman işaretleyicilerinin geçtiği kullanımlar tespit edilmiş, tasnif edilmiş ve ardından doğrudanlık ve dolaylılık bağlamında görünümleri incelenmiştir. Ekler doğrudanlık, dolaylılık ve dolaylılık-dışı görünümlerine göre üç temel gruba ayrılmış ve kullanım özellikleri belirlenmiştir. Sonuç ve değerlendirmeler bölümünde ise incelenen geçmiş zaman işaretleyicilerinin biçimsel ve anlamsal kullanım özellikleri, bu işaretleyicilerin doğrudanlık ve dolaylılık bağlamında benzeyen ve ayrılan yönleri değerlendirilmeye çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Geçmiş zaman, işaretleyici, doğrudanlık, dolaylılık.

Şefaatli ve yöresi ağzı

Bu çalışmanın amacı Şefaatli ve yöresi ağzını tespit etmektir. "Şefaatli ve Yöresi Ağzı" isimli çalışmada ilk olarak Şefaatli ve yöresinin fiziki, coğrafi ve etnik yapısı hakkında bilgiler verildi. İnceleme bölümünde tespit edilen metinler, ilk olarak transkribe edildi, ses (fonetik) ve şekil (morfolojik) özellikleri bakımından incelendi. Bölgenin standart dilden farklılıkları ortaya konmaya çalışıldı ve meydana gelen değişiklikler belirtildi. Bölge ağzının karakteristik dil özellikleri hakkında kapsamlı bilgiler verildi. Sonuç bölümünde bölge ağzının karakteristik dil özellikleri maddeler haline getirildi. Bu maddelerde verilen dil özellikleri ile ilgili bölge ağzından örnekler verdik ve mukayeseler yaptık. Sözlük kısmında bölgeye has kelimeler verildi ve ayrıca metinlerde bulunmayan kelimelerde verilmeye çalışıldı. Anahtar Kelimeler: 1. ağız 2. ses 3. Şefaatli 4. şekil

Reyhanlı ağzı (İnceleme-metinler-sözlük)

Bu çalışmada Hatay'a bağlı Reyhanlı ilçesinin ağız özellikleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmada sırasıyla "İnceleme" "Metinler" ve sonunda "Sözlük" bölümleri oluşturulmuştur. Reyhanlı Merkez ve Reyhanlı'ya bağlı 23 köyden toplamda 82 kişiyle görüşülmüştür. Derlenen metinler, ağız çalışmalarında kullanılan transkripsiyon alfabesi esas alınarak yazıya aktarılmıştır. Derlenen metinler, bu çalışmanın "Metinler" bölümünü oluşturmuştur. Bu metinlerden yola çıkarak Reyhanlı ağzı öncelik ses, daha sonra da şekil açısından incelenmiştir. Ses ve şekil incelemeleri çalışmanın "İnceleme" bölümünde Ses Bilgisi ve Şekil Bilgisi başlıkları altında ele alınmıştır. Ses Bilgisinde Türkiye Türkçesinde bulunmayıp Reyhanlı ağzında bulunan seslerden başlanarak sesler, ses uyumları, ses olayları incelenerek yazı dili ile yöre ağzı arasındaki benzer ve farklılıklar ele alınmıştır. Şekil Bilgisindekelime türleri sırasıyla ele alınarak, yapım ve çekim ekleriyle birlikte incelenmiştir. Ses ve Şekil bilgisi ele alınırken derlenen metinlerden örnekler verilerek, bu örneklerin hangi kaynak kişi tarafından ve metninin kaçıncı satırında geçtiği bilgisi de yay ayraç içerisinde sayı gösterilerek belirtilmiştir. Reyhanlı adı, Reyhanlı'nın tarihçesi, coğrafyası, ekonomisi, etnik yapısı, dili / ağzı hakkındaki bilgiler Giriş bölümünde verilerek, yöre tanıtılmaya çalışılmıştır. Çalışmanın sonunda "Sözlük" bölümü oluşturulmuştuır. Sözlük bölümünde, Türkiye Türkçesinde olmayıp derlenen metinlerde karşımıza çıkan kelimeler ve anlamları verilmiştir. Bunlarla birlikte ses ve şekil farklılığı olan kelimelerle yörede anlamca farklı kullanılan kelimeler de sözlüğe eklenmiştir. "Reyhanlı Ağzı" adlı bu çalışmayı seçmemizin sebebi, Reyhanlı ve köyleri üzerine daha önce bir derleme çalışmasının yapılmamış olmasıdır. İleride yapılması düşünülen Türkiye Türkçesi Ağız Atlası'na bir katkı sağlaması temennisiyle Reyhanlı yöresinin ağız özellikleri ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Derleme, inceleme, metinler, Reyhanlı ağzı, sözlük.

Konya ili Karapınar ilçesi ağızları

Bu araştırma, Konya ili Karapınar ilçesi ağızlarının ses bilgisi ve biçim bilgisi özelliklerini belirlemek amacıyla ortaya konulmuştur. Çalışma "Giriş", "Kuramsal Açıklamalar ve İlgili Araştırmalar", "Yöntem", "Bulgular", "Sonuç ve Değerlendirme", "Metinler" ve "Dizin" olmak üzere yedi bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, araştırmaya dair problem, araştırmanın amacı, araştırmanın önemi, araştırmanın sınırlılıkları belirtilmiştir. Kuramsal Açıklamalar ve İlgili Araştırmalar bölümünde, araştırmaya dair kuramsal açıklamalar ve çalışma sahasına dair bilgiler belirtilmiştir. Yöntem bölümünde, araştırmanın yöntemi anlatılmıştır. Bulgular bölümünde, Konya ili Karapınar ilçesi ağızlarının ses bilgisi ve biçim bilgisi özellikleri ele alınmıştır. Sonuç ve Değerlendirme bölümünde, Konya ili Karapınar İlçesi ağızlarının genel özellikleri özetlenmiştir. Metinler bölümünde, Konya ili Karapınar ilçesinin tüm yerleşim birimlerinden derlenen 55 metin numaralandırılarak verilmiştir. Dizin bölümünde ise çalışmanın temel verisi olan metinlerin gramatikal dizini yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Ağız Bilimi, Türkiye Türkçesi ağızları, Karapınar ağızları, Türk dili, Karapınar / Konya.