Dialects
264 theses under this subject heading
Bulgaristan Türk ağızlarında zarf fiiller
Bu çalışmada Bulgaristan Türk ağızlarında yer alan zarf-fiillere ilişkin bir tespit çalışması yapıldı. Tezin giriş kısmında Bulgaristan'ın coğrafi ve kültürel yapısı hakkında bilgi verildi. Ardından bölge ağızları üzerine yapılan çalışmalar ve bu çalışmalarda yer alan sınıflandırmalara değinilmiştir. Tezin inceleme bölümünde Bulgaristan Türk ağızlarında tespit edilen zarf-fiiller, bu zarf-fiillerin varyantları ve işlevleri tespit edilmiştir. Bulgaristan Türk ağızları tezin sınırları açmamak adına belirli bölgelerle sınırlandırılmıştır. İnceleme verileri, belirlenen bölgeler üzerinde metin derleme biçimde yapılan yüksek lisans ve doktora tezlerinden alınmıştır. İncelemede büyük oranda Zeynep Korkmaz'ın çalışmasında (2009) yer alan terminoloji ve sınıflandırma esas alınmıştır. Yapı bakımından Bulgaristan Türk ağızlarında tespit edilen zarf-fiiller gerçek zarf-fiiller ve değişik yapıda zarf-fiiller olmak üzere iki ana bölüme ayrılmıştır. Bu bölümlerin alt bölümlerinde eklerin kullanım biçimleri verilmiştir. Bu kullanımlar, verilerden elde edilen örneklerle gösterilmiştir. Son olarak tespiti yapılan zarf-fiilerin tarz ve zaman olmak üzere iki başlık altında işlevlerine göre örneklendirilmesi yapılmıştır. Sonuç bölümünde ise Bulgaristan Türk ağızlarında kullanılan zarf-fiillerin varyantları ile birlikte tespiti toplu olarak sunulmuştur. Aynı zamanda hangi bölge ağzında hangi zarf-fiilin hangi varyantlarla kullanıldığı da şablonlarla desteklenerek sunulmaya çalışılmıştır.
Yunanistan Kumçiftliği (Orestiada) Gagauzları Türk Ağzı (İnceleme-metinler-sözlük)
Hristiyan Türkler olarak bilinen Gagauzların önemli bir bölümü bugün Moldova Cumhuriyeti içinde yer alan Gagauz Yeri bölgesinde otonom bir halk olarak yaşamaktadır. Yaşam şartları, coğrafi koşullar, ekonomik zorluklar ve çeşitli sosyo-politik sebeplerle vatanlarından ayrılmak zorunda kalan Gagauzlar günümüzde dünyanın pek çok yerine dağılmış durumdadır. Bu çalışmamızda ele aldığımız bölüm olan Yunanistan'da yaşayan Gagauzlar ise genellikle Yunanistan'ın kuzeydoğusunda, Evros bölgesinde bulunurlar. Edirne sınırına yakın bölgelerindeki köylerde, kasabalarda ve şehirlerde yaşayan Gagauzların kökleri, ağırlıklı olarak bugün Edirne'ye bağlı Havsa ve Uzunköprü ilçelerinden ve buralara bağlı köylerden özellilkle 1920'lerden sonra Yunanistan'a göç eden Gagauzlar'a dayanmaktadır. Türk dilinin ve kültürünün yaşayan numuneleri olan bu Gagauzlar, aradan geçen uzun yıllar sonrasında kimliklerini kaybetmeye başlamış ve asimilasyon sürecine maruz kalmışlardır. Gençlerin önemli bir kısmı artık Türkçe konuşmuyor olsalar dahi söz konusu topluluğun bir kısmı halen Türkçe konuşmakta, geleneksel yaşam biçimlerini sürdürmekte ve kimliklerine dair birçok ögeyi muhafaza etmektedirler. Gagauzlara ait kılık kıyafetler, Gagauz evlerindeki eşyalar ve odalar, yaşam biçimlerini gösteren canlandırmalar, atalarına ait araç ve gereçler gibi etnografik malzemenin bulunduğu müzeler dil-kültür ilişkisi göz önünde bulundurulduğunda kimliklerini yansıtması açısından önem arz etmektedir. Bölgede şimdiye kadar yapılmış bir ağız çalışması bulunmamaktadır. Oysa burada yaşayan Türkçe tehlikedeki diller kategorisinde değerlendirilmelidir. Bölgede Türkçe konuşan son nesil yaşamaktadır. Bu nedenle çalışmanın çok büyük bir önem arz ettiği muhakkaktır. Bu çalışmanın hemen ardından yapacağımız çalışmalarda bölgenin tamamı ele alınacaktır. Kaybolmaya yüz tutmuş sözlü verilerin kayıt altına alınarak yeni nesillere ulaştırılması kültürel aktarım açısından çok büyük bir önem arz etmektedir. Bu nedenle çalışmamızın özellikle Türkçenin ses ve şekil bilgisi ve söz varlığı bakımından bu coğrafyadaki durumunu göstermesi, kültür dünyamıza zengin bir miras bırakacaktır. Anahtar Kelimeler: Hristiyan Türkler, Gagauzlar, Kumçiftliği, Söz Varlığı
Boris Çındıkov'un seçme hikâyeleri esasında Çuvaşçada kelime grupları
Modern Türk lehçeleri içinde, İlk Türkçe döneminden itibaren ayrılmış olmasının yanı sıra dinleri ve kültürleri açısından da Türk dünyasına en uzak mesafede bulunan Çuvaşlar, dillerinde İlk Türkçenin arkaik özelliklerini bir hayli koruması ve kültürel anlamda farklı özellikler barındırması dolayısıyla birçok bilim insanının dikkatini çekmiştir. Çuvaşça üzerine fonetik, morfolojik ve söz varlığı açısından muhtelif bilimsel çalışmalar yapılmış olmasına rağmen söz dizimi üzerine yapılan çalışmalar yok denilecek kadar azdır. Bu boşluğu kısmen de olsa doldurabilmek amacıyla bu çalışmada, Çuvaşçanın kelime grupları eş zamanlı olarak incelenmiş ve Türkiye Türkçesinin kelime gruplarıyla karşılaştırılarak benzer ve farklı yönleri ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Bu tez, "Ön söz" den sonra 5 ana bölümden oluşmaktadır. Tezin Giriş kısmında, Çuvaşlar hakkında genel bilgi verilmiş ve Çuvaşçanın Türklük bilimi ve Türkoloji dünyası için ne denli önemli olduğu vurgulanmaya çalışılmış, ardından Çuvaşçanın söz dizimi üzerine Türkiye'de ve Türkiye dışında yapılmış literatür çalışmaları taranıp zikredilmiştir. İkinci bölümde, Boris Çındıkov'un Tuhsa Kayiççen "Ayrılmadan Önce" adlı hikâye kitabından seçtiğimiz hikâyelerin transkripsiyonu yapılmış, üçüncü bölümde metnin Türkiye Türkçesine aktarımı sağlanmıştır. Dördüncü bölümde ise seçtiğimiz metinler üzerinden Çuvaşçanın kelime grupları incelenmiş ve Türkiye Türkçesiyle karşılaştırılarak benzer ve muhtelif özellikleri gösterilmeye çalışılmıştır. Beşinci bölüm olan "sonuç" kısmında da diller arasında ne kadar mesafe olursa olsun, ne kadar farklı milletlerle kültürel alışverişlerde bulunulursa bulunsun söz dizimi genetiğinin değişmediği, morfoloji, fonetik gibi diğer inceleme alanlarına oranla daha dayanıklı olduğu ve söz diziminin dilin iskeleti olduğu açıklanmıştır.
Ata Terzibaşı'nın Kerkük ağzı Türkmanca Sözlüğü (Giriş, inceleme, metin)
Türkmen dilinin söz varlığının incelenmesi, dilin zenginliğini ve tarihsel gelişimini anlamak açısından kritik bir öneme sahiptir. Sözlükler, yalnızca çağdaş dil kullanımını değil, aynı zamanda geçmiş dönemlere ait dil özelliklerini de koruyarak dil araştırmalarına önemli bir kaynak oluşturmaktadır. Bu bağlamda, Ata Terzibaşı'nın 2011 yılında kaleme aldığı Kerkük Ağzı Türkmanca Sözlük adlı üç ciltlik eser, Kerkük Türkmenlerinin dilsel birikimini yansıtması bakımından büyük değer taşımaktadır. Bu çalışmada, öncelikle Kerkük Ağzı Türkmanca Sözlük'ün üç cildi çeviri yazı (transkripsiyon) yapılmış ve eser sözlükbilimsel açıdan incelenmiştir. Sözlükbilimsel inceleme kapsamında sözlüğün türü, sözlüğün bütüncül yapısı, parçacıl yapısı ve madde başları detaylı bir şekilde incelenmiştir. Daha sonra eserde yer alan tanık cümleler, Kerkük ağzına özgü fonetik hadiseler (ünlü-ünsüz uyumları, ses değişmeleri, vb.) açısından incelenmiştir. Yapılan bu incelemeler sonucunda, söz konusu cümlelerde tespit edilen ses bilgisel özelliklerin, Kerkük Türkmen ağzının kendine has fonetik çeşitliliğini ve dil zenginliğini nasıl yansıttığı bilimsel verilerle ortaya konulmuştur. Çalışma, giriş bölümünün ardından beş temel bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde, Ata Terzibaşı'nın hayatı ve eserleri hakkında kısa bir bilgilendirme yapılmıştır. İkinci bölümde, sözlükbilim kavramı ve Türk sözlükçülük geleneğinin tarihsel gelişimi ele alınmıştır. Üçüncü bölüm, Kerkük Ağzı Türkmanca Sözlük'ün sözlükbilimsel açıdan incelenmesine ayrılırken, dördüncü bölümde tanık cümleler üzerinden Kerkük ağzının sesbilimsel özellikleri irdelenmiştir. Son bölüm ise eserin çeviri yazısını içermektedir.
Tarihi ve çağdaş Türk lehçelerinde geniş zaman (Basit çekim)
"Tarihi ve Çağdaş Türk Lehçelerinde Geniş Zaman İfadesi (Basit Çekim)" adlı bu çalışmada Tarihi ve Çağdaş Türk Lehçelerinde geniş zaman kipinin basit çekimi ele alınmıştır. Çalışmanın amacını, kapsamını, materyal ve yöntemini açıklayan giriş bölümünden sonra tarihi ve çağdaş Türk lehçelerinde geniş zaman kipinin basit çekimi incelenmiştir. Tarihi ve çağdaş Türk lehçelerinde geniş zaman çekimi ele alınırken öncelikle Türkçenin tarihi lehçeleri olan Köktürk Türkçesi, Eski Uygur Türkçesi, Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi, Kıpçak Türkçesi, Çağatay Türkçesi ve Eski Anadolu Türkçesi ile Türkçenin çağdaş lehçeleri olan Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Gagavuz Türkçesi, Türkmen Türkçesi, Yeni Uygur Türkçesi, Kazak Türkçesi, Kırgız Türkçesi, Karakalpak Türkçesi, Nogay Türkçesi, Tatar Türkçesi, Başkurt Türkçesi, Kırım-Tatar Türkçesi, Karaçay-Malkar Türkçesi, Kumuk Türkçesi, Altay Türkçesi, Hakas Türkçesi, Tuva Türkçesi, Saha (Yakut) Türkçesi ve Çuvaş Türkçesi'nin dili ve edebiyatı hakkında kapsamlı tanıtıcı bilgiler verilmiş, daha sonra geniş zaman kipinin basit çekimi ele alınarak olumlu, olumsuz ve soru çekimleri söz konusu lehçelere ait yazılı kaynaklardan alınan örnekler ışığında, benzer ve farklı yönleri bakımından karşılaştırılarak birtakım çıkarımlarda bulunulmuştur. Böylece Türkçede geniş zaman kipinin tarihi ve çağdaş lehçelerindeki kullanımı, tarihi gelişimi, özelliklerinin ortaya konulması çabalarına katkıda bulunmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Türkçe, tarihi ve çağdaş Türk lehçeleri, kipler, geniş zaman kipi, basit çekim.
Gunnar Jarring koleksiyonunda bulunan Uygurca Hurliḳa ve Hemrah Destanı (Giriş-metin-inceleme-dizin)
Bu tezin konusunu Jarring Koleksiyonunda yer alan Hurliḳa-Hemrah Destanı oluşturmaktadır. Tez üç bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında çalışmanın konusu, amacı hakkında genel bilgiler bulunmaktadır. Tezin birinci bölümünde ise Doğu Türkistan tarihi, Çağatayca ve Yeni Uygurca, Hurliḳa-Hemrah destanı ve bunun gibi birçok el yazma eserinin İsveç'e götürülmesine vesile olan İsveçli Misyonerler ve onların Doğu Türkistan'da yürüttüğü faaliyetler, İsveç Lund Üniversitesine bağlı Gunnar Jarring Koleksiyonu, Türkolog Gunnar Jarring üzerinde yapılan araştırmalar yer almıştır. Destan hakkında bilgilerin verildiği ikinci bölümde destanın yazım ve dil özelliği gösterilmiş, destanın ses, biçim özelliği Çağdaş Uygurca ve Ağızları ile karşılaştırılmıştır. Son bölümde metnin standart çeviri yazısı verilmiştir. Metinde yer alan sözcüklerin yalın ve çekimli biçimleri anlamsal özellikleriyle birlikte dizin kısmında gösterilmiştir.
Van Azeri ağzı -inceleme, metin (IPA), sözlük-
Çalışmamızda Van ili sınırları içinde yaşayan Azeri kökenli ve Küresinli olarak adlandırılmış topluluğunun belirgin biçimde Azeri Türkçesi özellikleri gösteren diyalektleri incelenmiştir. İnceleme aşamasında Van Merkez ve köylerinden derlenen veriler, dil bilgisi yönüyle incelendikten sonra "Metinler" adlı bölüm oluşturulmuştur. Metinler IPA (International Phonetic Alphabet) transkripsiyon alfabesi kullanılarak aktarılmış; ölçünlü Türk Yazı Dilinde bulunan ve bulunmayan ünlüler için ayrıca açıklamalar yapılmıştır. Çalışmanın inceleme bölümünde veriler, yine IPA transkripsiyon alfabesi kullanılarak örneklendirilmiştir. Van Azeri Ağzı çalışmasında, Van ilinde yaşayan söz konusu topluluğun dil özelliklerinin Türkçenin arkaik özelliklerini yansıtan kullanımlarının ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Çalışmayla, yakın dönemde Osmanlı sahasından ayrılan Azeri Türkçesinin Türkiye Türkçesi ile olan bağları gözlenmiştir. Öte yandan çalışma, IPA transkripsiyon alfabesi ile hazırlanmış ve bu sayede bölgedeki dil ürünlerinin uluslararası anlamda incelenmesi kolaylaştırılmıştır. Çalışmada Van'ın Vali Mithat Bey, İskele, Bahçıvan, Şerefiye, Beyüzümü ve Lamizgirt merkez mahalleleri ile Alaköy, Kasımoğlu ve Karagündüz köyleri taranarak amacımıza uygun dil verileri derlenmiştir. Konuşturulan kişilerin tercihen kadın ve 60 yaş üstü olmasına özen gösterilmiştir.
Erciş ağzı
Araştırmanın amacı, Türkiye'de ağız araştırmaları üzerine yapılmış çalışmaları inceleyerek bu akademik çalışmaları esas alarak ağız çalışması yapmaktır. Türk dili araştırmalarının önemli bir kısmını şüphesiz ağız çalışmaları oluşturmaktadır. Amacımız yapacağımız ağız çalışmasıyla dil araştırmalarına yeni katkılar sağlamaktır. Anadolu ağızları Türk dilinin ve kültürünün zenginliğini göstermesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Yapılan ağız çalışmaları sayesinde dilin geçirmiş olduğu aşamalar ve değişiklikler konusunda, seslerin geçirmiş olduğu evreler ve bölgeden bölgeye değişen kullanımları konusunda bilgi sahibi olunmaktadır. Aynı zamanda yapılan çalışmalarla bölgesel ağız özelliklerinin yazı dilinden ayrılan farklılıkları gün ışığına çıkmaktadır. Çeşitli etnik grupların bir arada yaşamasından dolayı yapmış oldukları etkileşim sonucunda birbirlerinden hem dilsel özellikler hem de kültürel özellikler bakımından etkilenmektedirler. Bu etkileşimler dil varlığının daha da çeşitlenmesine ve daha farklı boyutlara taşınmasına sebep olmaktadır. Bu sebeple yapılan ağız çalışmalarında dilsel yapıyla bölge halkının etnolojik kimliği birbiriyle ilintili bir şekilde ele alınmalıdır. Yapılan çalışmada bu unsurlar göz önünde bulundurulmaya çalışıldı.
Harput (Elazığ) musikisinde kullanılan çalgıların musikî içerisindeki ağız-tavır ile etkileşimleri
Harput (Elazığ) ağzı Türk Halk Musıkîsi içerisinde özel bir tavır özelliğine sahiptir. Türk Halk Musıkîsi İçerisinde yer alan diğer Ağızlar ( Arguvan Ağzı, Barak Ağzı, Bozlak Ağzı) gibi çalım ve okunuşunda ki farklılıklar ile kendini belli eden Harput (Elazığ) Ağzı bulunduğu bölgede de ayrı bir yere sahiptir. Hoyrat Yöreleri olarak bilinen Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri ile Kerkük-Azerbaycan Yörelerinde de Harput (Elazığ) Ağzının önemi büyüktür. Kendine özgü makamların yanı sıra Türk Musıkisi Makamlarının da ağırlıklı olarak icra edildiği yörede, kullanılan usul kalıpları da yöre tavrının oluşumunda büyük rol oynamaktadır. Harput (Elazığ) Musıkîsi içerisinde kullanılan çalgılar tarih boyunca değişkenlik göstermekle beraber günümüz Harput (Elazığ) Musıkîsinde ağırlıklı olarak Türk Müziği Enstrümanları (Klarnet, Kanun, Cümbüş, Ud, Keman, Tef, Darbuka, Davul ) kullanılmaktadır. Yöre de kullanılan okuma ağzının kullanılan çalgı karakterlerini doğrudan etkilediği ve çalgılara özel bir tavır olarak yansıdığı açıktır. Geçmiş dönemlerde yörede çalgı çalmanın tenkit edildiği, okuyucu olmanın daha prestijli sayıldığı birçok yazılı kaynakta mevcuttur. Bu konu dikkate alındığında çalgı çalan kişilerin daha çok yörede yaşayan gayrimüslimler olduğu ve yöre müziğini okuyuculardan dinleyerek icra ettikleri açıkça görülmektedir. Yöre tavrını okuyucudan alan çalgı çalan kişiler okuma tavrına göre sazlarının icra karakterlerini belirleyip yöre tavrının oluşumunda büyük rol oynamışlardır. Bu çalışmada yöre sanatçıları ile yapılan görüşmeler sonucunda, yazılı kaynaklar ve internet kaynakları taranarak, yörede okuyucu tavrının saz icralarına etkisi tespit edilmiştir.
Silivri ağzı (Giriş – inceleme – metinler – sözlük)
Bugüne kadar Türkiye Türkçesi ağızlarıyla ilgili lisans ve lisansüstü düzeyde birçok çalışma yapılmıştır. Ancak günümüzde hala ağız çalışması yapılmayan bölgeler mevcuttur. Bu bölgelerden birisi de İstanbul iline bağlı bulunan Silivri ilçesidir. Bu çalışmada, Silivri ilçesi ve ilçeye bağlı olan mahallelerde yaşayan göçmenlerin ağız özellikleri incelenmiştir. Tez; Giriş, İnceleme, Sonuç, Metinler, Sözlük, Kaynakça ve Ekler kısımlarından oluşmaktadır. Giriş kısmında, Silivri'nin tarihi, coğrafyası ve bölgede yaşayan yerli halkın etnik yapısı hakkında bilgiler verilmiştir. İnceleme kısmında, bölgeden derlediğimiz 43 metin ses ve şekil bilgisi yönünden incelenmiştir. Sonuç kısmında, Silivri ağzıyla ilgili elde edilen veriler maddeler halinde değerlendirilmiştir. Metinler kısmında, kaynak kişilerden yapılan derlemeler Türk Dil Kurumu tarafından tavsiye edilen transkripsiyon işaretleriyle yazıya geçirilmiştir. Sözlük kısmında, yazı dilindeki şeklinden farklı olarak telaffuz edilen kelimelere yer verilmiştir. Kaynakça kısmında, çalışma hazırlanırken yararlanılan eserlerin künyeleri alfabetik olarak sıralanmıştır.
Adana ili Aladağ ilçesi ağız incelemesi
Çalışmamızda Adana ili Aladağ ilçesi sınırlarında yaşamlarını sürdüren Yörük ve Türkmen halklarının ağız özellikleri incelenmiştir. İncelemede Aladağ ilçesi ve köylerine gidilerek çeşitli derlemeler yapılmıştır. Bugün proje halinde olan "Ağız Atlası" na katkı sağlanması amacıyla ilçede yaşayan topluluk, dil bilgisi ve kültürel yönden incelenmiştir. Çalışmamız, incelemeler sonucun da " İnceleme, Metin ve Sözlük" kısımları olarak sınıflandırılmıştır. Metinler kısmında TDK'nın belirlediği transkripsiyon alfabesi kullanılmıştır. Ayrıca, inceleme kısmında Türk Yazı Dillerinde bulunan ve bulunmayan ünlülerin kısaca açıklamasına yer verilmiştir. Son olarak sözlük kısmında da ilçe sınırları içerisinden geçmişten günümüze kadar kullanılan kelimelere yer verilmiş ve kelimelerdeki ses değişimlerinin tespiti yapılarak hazırlanmıştır. Adana ili Aladağ ilçesi Ağız incelemesi çalışmasında, Adana ilinin Aladağ Merkez ilçesi ve çeşitli köyleri incelenerek maksadımıza uygun dil verilerinin derlemesi yapılmıştır. Konuşturulan kişilerin ilçe sınırlarına çıkmayan genellikle yaşlı nine ve dedelerin olmasına dikkat edilmiştir.
Rumeli Türk ağızlarının komşu dilleri
Rumeli coğrafyası, Türkiye Türkçesinin yaşayıp etkileşim içinde olduğu bir saha olmuştur. Türk dili, tarihten günümüze kadar Rumeli bölgesinde her anlamda etkili olmayı başarmıştır. Türkiye Türkçesi, Rumeli topraklarında Hint-Avrupa dil ailesi, Slav dil ailesi gibi dillerle zaman içinde etkileşime geçmiştir. Bu etkileşim her dil için aynı düzeyde ve etkide olmamıştır. Rumeli coğrafyasında yer alan ve Rumeli Türk ağızları ile etkileşimde olan diller genel olarak Arnavutça, Boşnakça, Bulgarca, Çekçe, Gagauz Türkçesi, Hırvatça, Karadağlıca, Kırım Tatar Türkçesi, Macarca, Makedonca, Rumence, Sırpça, Slovakça, Ulahça, Yahudi İspanyolcası (Ladino), Yunancadır. Tez giriş, inceleme ve sonuç bölümleri olmak üzere üç temel bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde dünyadaki diller hakkında genel bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde Türkiye Türkçesinin Rumeli toprakları tarihî ve bugünü hakkında bilgi verilmiştir. Türkiye Türkçesinin Rumeli coğrafyasında etkileşimde olduğu komşu dilleri dil ailesi, alfabe, çağdaş nüfusu, coğrafi dağılımı, resmî veya hukuki durumu, Türkçe ile etkileşim bakımından incelenmiştir. Son bölüm olan sonuç kısmında ise tez çalışmasında incelenen diller ile ilgili genel bilgiler toplanmıştır. Anahtar Kelimeler: Rumeli, Türkçe, dil coğrafyası, etkileşim, Rumeli ağızları, komşu diller.
Siirt Arap diyalektinde kullanılan atasözü ve deyimler üzerine bir çalışma
Tezimizde, Siirt Merkez ve Tom (İkizbağlar), Fırsêf (Dereyamaç), Fıskın (Doluharman), Isnép (Çatılı) ve Ĥalenzé gibi civar köyleri ile Tillo ilçesinde yaşayan Arapların, yerel Arap lehçesinde kullandıkları atasözleri ve deyimlerini konularıyla ele aldık. Bu bağlamda öncelikle Siirt'in tarihi, Arap dili ve Arap lehçeleri gibi konuları; akabinde Siirt Araplarını ve Siirt Arapçasını; en son da tezimizin esas konusunu teşkil eden Siirt'te yaşayan Arapların atasözleri ve deyimlerini inceledik. Tezi hazırlarken söz konusu yerleşim merkezlerinde birtakım saha araştırmalarına da başvurduk. Böylece unutulmaya yüz tutmuş Siirt Arapçasını bir nebze de olsa kayıt altına almaya ve özellikle de atasözleri ve deyimleri özerinde Siirt ve çevresinde konuşulan Arap lehçesinin zengin bir diyalekt olduğunu göstermeye çalıştık. Anahtar Kelimeler: Arapça, Siirt, Rıstak, Atasözleri, Deyimler,
Mahallemi lehçesinde fiiller ve fasih Arapçadaki fiillerle karşılaştırması
Bu araştırmada, Mardin'in Midyat İlçesinde konuşulan Mahallemi Arap diyalektinde yer alan fiiller ele alınmıştır. Midyat ve civarında konuşulan Mahallemi Arap diyalektinde yer alan fiiller sesbilim, biçimbilim ve sözdizimi bakımından betimlenerek, fiillerin Fasih Arapçadaki fiillerle karşılaştırması yapılmıştır. Üç bölümden oluşan tez çalışmamızın birinci bölümünde genel anlamda Midyat ve Midyat'ta yaşayan Mahallemi topluluğu hakkında bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde Mahallemi Arap diyalektinde kullanılan fiillerin incelemesi yapılmış ve fiillerin zamirlerle kullanımı ele alınmıştır. Fiillerin zamirlerle kullanıldığında uğradıkları değişiklikler ile fiillerin cümle içinde kullanımları işlenmiştir. üçüncü bölümde de içinde lehçe ve lehçedeki fiillerin kullanımına örnek oluşturan farklı kategorilerdeki metinlerin orijinallerine Türkçe çevirileriyle birlikte yer verilmiştir. Günümüzde Midyat ve civarında konuşulan Mahallemi Arap diyalektinde yer alan fiillerin sesbilgisi, biçimbilgisi ve sözdizimi bağlamında Fasih Arapçadaki fiillerin belirgin özelliklerini taşıdıkları, fiillerin muttasıl (bitişik) zamir ve bazı edatlarla kullanıldığında harf türemesi ve ses düşmesi gibi bazı ses olaylarına uğradıkları, lehçenin özellikle son dönemlerde Türkçe'den etkilenmiş olduğu ve bu durumun lehçedeki fiiller üzerinde de görüldüğü, lehçeye Türkçe ve Kürtçeden fiillerin girerek bu fiillerin leçedeki fiil yapısına uyarlandıktan sonra kullanıldığı sonucuna varılmıştır. Anahtar kelimeler: Midyat, Mahallemi, Arap, lehçe, fiiller.
Siirt Arapçasının sözlü kültür unsurları bağlamında incelenmesi
Bu çalışmada, Siirt merkez ve ona bağlı bir ilçe olan Tillo ve Rıstâḳ olarak adlandırılan bölgede yer alan köylerde (İkizbağlar (Tôm), Fersaf, Çatılı (Snép), Ḥelenzé ve Fískén'de (Doluharman) kullanılan sözlü kültür unsurları ele alınacaktır. Çalışma, Siirt Arapçasını imkânlar ölçüsünde kayıt altına almak ve gelecek nesillere bu mirası aktarmak maksadıyla hazırlanmıştır. Bu anlamda lehçede asırlardır varlığını devam ettiren söz varlıklarının derlenip kayıt altına alınması amaçlanmıştır. Siirt Arapçası, yazılı bir kültüre sahip olmamakla birlikte sahip olduğu zengin sözlü kültür ürünleri sayesinde günümüze kadar varlığını sürdürebilmiştir. Çalışmada Siirt Arapçasının genel özellikleriyle ilgili bilgi verildikten sonra bölgede kullanılan ve halk arasında nesilden nesile şifahen aktarılarak günümüze kadar gelen atasözleri, deyimler, hikâyeler, şarkılar, türküler, tekerlemeler, bilmeceler ile dua ve beddua cümleleri derlenerek incelenmiştir. Bu anlamda lehçeye ait söz varlıkları mümkün mertebe kaynak kişilerle yapılan yüz yüze mülâkatlarla derlenmiş, elde edilen bulgular, lehçebilim ve dilbilim alanlarının gerektirdiği bilimsel yöntemlerle incelenmiş, lehçede bölgeler arasındaki farklılıklara yer yer temas edilmiş ve sözlü kültür ürünlerinde yer alan birtakım kelimelerin Fasih Arapça ile mukayesesi yapılmıştır. Bu sayede öncelikle Siirt Arapçasının sahip olduğu sözlü kültür ürünlerinin bir kısmının kayıt altına alınması sağlanmış olacaktır. Ayrıca lehçenin muhafazasında ilgili söz varlıklarının etkisi ortaya konmaya çalışılmıştır. Bununla birlikte ilgili çalışma, Siirt Arapçasının akademik camiaya tanıtımına ve lehçenin yaşatılmasına yönelik farkındalık oluşmasına katkı sağlamayı hedeflenmiştir.
Sahabenin kıraati ve kaynaklık değeri
Kıraat olgusu İslâm ilimleri arasında erken sayılacak bir dönemde yerini almış ve günümüze kadar gündemdeki canlılığını korumuştur. Bu hususu sağlayan unsurların başında kıraatlerin bünyesinde barındırdığı farklı vecihlerin kaynak olmaya elverişli olabilmeleridir. Kıraatlerin Hz. Peygamber'le başlayan serüveni sahâbe, tâbiîn ve sonraki nesiller boyunca gündemden düşmeyen bir konu haline gelmiştir. Bunun yanı sıra kıraatler Kur'ân'ın anlaşılması için ilk dönemlerden beri İslâm âlimlerinin gündeminden düşmeyen konulardan biri olmuştur. Kıraatler, İslâm dünyasında olduğu gibi dışında da birtakım farklı reaksiyonların gelişmesine sebep olmuştur. Bu disiplin esasında tefsir, kelam, fıkıh, Arap dili gibi farklı ilimlere kaynaklık etmesinin yanı sıra, alanda çalışan her bir araştırmacının nassları anlama noktasında farklı okuyuş vecihleriyle ilgilenmesini zorunlu kılmaktadır. Bazı çalışmalarda sahâbe kıraatlerinin ya dil olgusu ya da tefsir boyutu parçacı bir yaklaşımla ele alınmıştır. Bu çalışmada kıraatlerin sadece dil ve tefsir boyutunu ele alan parçacı yaklaşım yerine, konunun bütünselliğini yansıtma adına genel bir yaklaşım sergilenerek, farklı başlıklar altında sahâbe kıraatlerinin kaynaklığı meselesi ön plana çıkarılmaya çalışılmıştır. Öte yandan İslâm dünyası dışında kıraatlere karşı yapılan olumsuz eleştirilere, çalışmanın ana konusunu teşkil etmemesi ve konunun mecrasından çıkmaması düşüncesiyle değinilmemiş olup, mesele ilgili çalışma alanlarına bırakılmıştır. Kur'ân'ın, Kureyş diliyle anlaşılması için bu dilin etrafındaki farklı lehçelerin, belli bir zamana kadar bu lehçeye dâhil edildikleri bilinmektedir. İlerleyen zaman dilimlerinde yazı ve okuma kültürünün yaygınlık kazanmasıyla tek lehçede Mushaf yazılmış, çoğaltılmış ve okunmuştur. Kur'ân, vahye dayanması hasebiyle kendisinde bir çelişki barındırmadığı gibi, onu anlamlandırma gayretinde olan kıraat vecihleri de aynı şekilde tutarsızlıktan uzak kalmıştır. Sahâbe okuyuşlarını Hz. Peygamber'e tashih ettirip, sağlam bir zemine oturttukları gibi sonraki nesiller de bu kıraatleri senetleriyle, Mushaf'a uyumuyla ve Arap dili kaidelerine uygunluğuyla geliştirdikleri farklı yöntemler çerçevesinde kendilerinden sonraki kuşaklara aktarmışlardır. Bu doğrultuda zamanla sahâbe kıraatleri etrafında ekoller ortaya çıkmıştır.
Pre-service and in-service English language teachers' attitudes towards English dialects and dialect self-awareness
As the world globalized and the people on it became global citizens with cosmopolitan identities, it was realized that English that functions as a channel for communication, which is called 'lingua franca', is not expressed as a plural noun, it is not a single constitution, even though it's not expressed as a plural. It has a variety within itself in terms of its acoustical and lexical features which brought the terms 'accent' and 'dialect' into the literature. They comprise an important field to investigate with the contribution of the speakers and teachers of English. As they are the transmitter of the knowledge of language, the teachers have a great vitality on the issue because their attitudes and perspectives are transferred to the learners directly. For that reason, this study inspects the attitudes and awareness of the prospective and practitioner teachers as well as their positions on the integration of accents in ELT before they take stage of education. A semantic differential scale enriched with MGT was applied to 50 freshman students, 50 senior students from ELT and 20 in-service teachers from School of Foreign Languages at Hacettepe University, while interviews were conducted with 19 participants from the same groups. Finally, American English was found to be the most favored accent, while native accents were preferred to the non-native ones in general. Furthermore, exposure at school or via media was observed to be significant determiners of attitudes and awareness. That is probably the reason of the fact that both of them increases going from freshman students to in-service teachers.
Trabzon örneğinde Rumca-Türkçe dil ilişkisi
Hint-Avrupa dil ailesine mensup olan Rumca uzun süredir Türkiye'nin çeşitli bölgelerinde konuşulmaktadır. Doğu Karadeniz söz konusu bölgelerden biridir. Pontus Rumcası, Romeika veya Trabzon Rumcası olarak adlandırılan varyant bugün Trabzon'un Çaykara, Of, Sürmene ve Tonya ilçelerinde varlığını sürdürmektedir. Bölgede prestij dili olan Türkçe de uzun süredir konuşulmaktadır. Dolayısıyla iki farklı dili yan yana konuşan toplulukların uzun süreli etkileşimi dilsel boyutta da gözlemlenebilir bir hal almıştır. Bu çalışma Trabzon Rumcası ile Trabzon ağızları arasındaki dil ilişkileri seviyesini betimlemeyi amaçlamaktadır. Betimlemeyi yapmak için Lars Johanson'un Kod Kopyalama Modeli kullanılmıştır. Johanson'un Kod Kopyalama Modelini daha iyi anlayabilmek adına çalışmanın ilk bölümünde dil ilişkileri teorilerinin temel kavramları ele alınmış ve daha sonra Johanson'un Kod Kopyalama Modeli ayrıntılı olarak tanıtılmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde Trabzon ağızlarını diğer Anadolu ağızlarından ayıran özellikleri üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölünde ise Trabzon Rumcasının temel özellikleri ve onu diğer Rumca varyantlardan ayıran özellikleri irdelenmiştir. Çalışmada iki dil arasındaki dil ilişkilerini irdeleyebilmek için Trabzon'un Çaykara, Of, Sürmene ve Tonya ilçelerinin çeşitli köylerinde ağız derlemeleri yapılmıştır. Söz konusu derlemelerin transkript edilmiş hali çalışmanın sonunda yer almaktadır. Bunun yanında Brendemoen'un 2002 yılında yayımlanan derlemeleri de dil ilişkileri çerçevesinde irdelenmiştir. Trabzon ağızlarında ses bilgisi, biçimbilgisi, sözdizimi ve söz varlığı düzeylerinde tespite edilen genel ve seçilmiş kopyaların ayrıntılı incelemesi çalışmanın son bölümünü oluşturmaktadır.
Çağdaş ve tarihi Türk lehçeleri interaktif platformu
Sürekli ve çok hızlı gelişmekte bilişim teknolojisi dil incelemelerinde de yoğun olarak kullanılmakta, özellikle bilgisayar bilimleri ile dilbilim iş birliği yapması sonucu yeni araştırma alanları ortaya çıkmaktadır. Yirmiyi aşkın yazı dilini ve pek çok konuşma varyantını içine alan ve geniş bir coğrafyada milyonlarca insanlar tarafından konuşan Türk dilleri pek çok araştırmaya konu olmaktadır. Ancak yeni teknolojilerle Türk dili araştırmalarının birleştirilmesinde, ciddi eksiklikler vardır. Oysa eğitim ve araştırma imkânlarını güçlendirmek için Türk dili araştırmalarında teknoloji kullanımı vazgeçilmez durumdadır. Bir deneme olarak bu tezde, Türk dilleri ve Türkoloji anlamında araştırma, alan araştırması verileri, sözlükler gibi değişik türden işlenmiş veya ham verinin bir araya getirilip yayınlanabileceği interaktif bir platformun hazırlanması amaçlanmaktadır. Bu platform sayesinde araştırmacıların ve öğrencilerin bilgiye daha kolay ulaşma imkanı olacak, farklı Türk dillerinde verilerin yer almasıyla da birbirine ekonomik ve kültürel olarak yakınlaşan Türk dil ve lehçelerini konuşanların birbirlerini daha iyi anlamlarına da katkı sağlayacaktır.
Beşkaza yörükleri: Dil ve kültür araştırması
Eski Türkçe yorı- , Çağatayca ve Eski Anadolu Türkçesinde yörü- fiillerinden gelişen Yörük adı Anadolu'daki konargöçerleri karşılayan bir kavramdır. Yörük, konargöçer hayat yaşayan hayvancılıkla uğraşmalarından dolayı yaylak kışlak arasında gidip gelen, Oğuz boylarına mensup Türkmenlere denir. Osmanlı'nın Anadolu'ya hüküm sürmesiyle birlikte yörük adı konargöçerleri tanımlamak için kullanılmaya başlar. Konargöçerlik iklim ve coğrafyanın etkisiyle Akdeniz ve Ege bölgelerinde yaşatılmaktadır. Günümüzde Fethiye diye bildiğimiz ve Likya döneminde Telmossoss /Meğri adlarıyla anılan bölge 1286 yılında Menteşe Beyliği'ne katılmasıyla beş kadıya tahsis edilir ve adı beş kadılı yer manasına gelen Beşkaza olarak anılır. Bölgede uzun yıllardır varlığını sürdüren Yörükler konargöçer hayatları ve ağızlarıyla dikkat çekerler. Yörükler uzun süre kapalı bir grup halinde yaşamaları nedeniyle ağız özelliklerinde bazı Eski Türkçe unsurların halen yaşadığı görülmektedir. Bu çalışma Beşkaza Yörüklerinin ağız özellikleri ile kültürel unsurlarını betimlemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde Beşkaza yöresi ve yörükler hakkında genel bilgilendirme yapılarak söz konusu grubun kültürel hayatı verilecektir. Ağıza ait özellikleri betimlemek için Beşkaza'nın Seki, Temel, Söğütlüdere, Gerişburnu, Könteş, Kürdük, Gacak, Döğer, Dont, Karaçulha ile Boğalar köylerinde ağız derlemeleri yapılmıştır. Beşkaza ağzına ait ses bilgisi ve şekil bilgisi özellikleri çalışmanın ikinci bölümünde incelenmiştir. Çalışmanın sonunda ise Beşkaza ağzından derlenen metinlerden hareketle oluşturduğumuz sözlük yer almaktadır. Söz konusu derleme metinlerinin transkribe edilmiş şekli çalışmanın sonunda bulunmaktadır. Anahtar Sözcükler Beşkaza, ağız, yörük, konargöçer
TDK Türkçe Sözlük'te "hlk." etiketli sözcüklerin tanımlanma ölçütleri
Sözlükbilim (lexicography), 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bağımsız bir bilim dalı olarak ortaya çıkmıştır. Sözlükbilimin inceleme alanı kuramsal ve uygulamalı olmak üzere ikiye ayrılır. Kuramsal alanda sözlüklerin yazımına dair ilke ve yöntemler üzerinde du-rulmaktadır. Kuramsal çalışmalarla elde edilen bilgiler sözlük yazım sürecinde sözlük hazırlayıcısının işini kolaylaştırarak uygulamada nitelikli ve amaca uygun sözlüklerin yazılmasına katkıda bulunur. Sözlükbilimin çalışmalarının en önemli konularından biri sözlükbirimlerin hangi yöntemlerle tanımlanacağının ele alındığı tanım (definition) konu-sudur. Tanım çalışmaları için en önemli malzemeyi ise en yaygın sözlük türlerinden olan tek dilli genel sözlükler oluşturmaktadır. Türkiye Türkçesinin en önemli genel sözlükle-rinden biri ise Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük'tür. Türkçe Sözlük'ün 11. baskısında halk ağzından alınmış olan ve hlk. "halk ağzında" etiketi ile sözlük kullanıcısına sunulan 2115 adet sözlükbirim bulunmaktadır. Halk ağzından sözlükbirimler, halk ağzındaki kul-lanımları dolayısıyla kazandıkları özel anlam özellikleri ile tanımlarında kullanılan yön-temler bakımından ölçünlü dildeki sözlükbirimlerden farklı özellikler gösterebilmektedir. Bu tez çalışmasında kuramsal anlamda tanım teorisi ele alınmış ve teorik bölümde ele alınan unsurlar vasıtasıyla Türkçe Sözlük'te yer alan hlk. etiketli 2115 sözlükbirimin ta-nımlarında kullanılan yöntemler incelenmiştir. Halk ağzından sözcüklerin tanımlarında kullanılan yöntemler belirlenmiş ve ölçünlü dilde yer alan sözlükbirimlerde kullanılmayan yöntemler de tespit edilmiştir. Türkçe Sözlük'ün halk ağzından sözcüklerdeki maddebaşı seçimi tercihleri, tanım eğilimleri ve eksik yönleri üzerinde durulmuştur. Çalışmada, söz-lüklerde tanım yapılırken nelere dikkat edilmesi gerektiği Türkçe Sözlük'teki halk ağzın-dan sözcükler ölçeğinde ele alınmış ve sözlükbilim ilkeleri çerçevesinde çözüm önerileri sunulmuştur.
Ankara ağızlarında zarf-fiil cümleleri
Bu çalışmada; Ankara ağızlarında zarf-fiilli parçalarla kurulan yan cümle tipleri, sözdizimsel düzeyde ele alınmaya çalışılmıştır. Zarf-filli parçalar; belirli eklerin fiil tabanına eklenmesiyle oluşturulur, ana cümleye bağımlı durumdadır ve onu farklı anlamsal yönlerden tamamlayarak belirteç görevi üstlenir. Genel olarak Türkiye Türkçesi üzerinden ele alınan bu kavram, ağızlar çerçevesinde yeterli ilgiyi görmemektedir. İlgili konu bu çalışmada ağızlar bağlamında ele alınmaktadır. Ankara ağızları çerçevesinde, zarf-fiillerle kurulan yan cümlelerin, temel cümleyle kurdukları anlamsal ve sözdizimsel ilişkiler çalışmanın temel konusunu oluşturmaktadır. Tezin örneklem evrenini Prof. Dr. Nurettin Demir ve ekibi tarafından yürütülen ANADOK (Ankara Ağızları Dokümantasyonu) adlı TÜBİTAK projesi kapsamında Ankara'nın ilçe ve köylerinden elde edilen veriler oluşturmaktadır.
İskeçe ili ağızları (İnceleme-metinler-dizin)
Batı Trakya'da, Yunanistan'ın İskeçe kentinde yaşayan Türklerin ağız özelliklerinin tespitinin amaçlandığı bu çalışmada; Giriş bölümünde İskeçe ilinin tarihi ve etnik yapısı hakkında bilgi verilmiş, çalışmada kullanılan yöntem üzerinde durulmuştur. Çalışma "İnceleme-Metinler-Dizin" olmak üzere üç temel bölümden oluşmaktadır. İnceleme bölümünde; İskeçe'de Türk nüfusun yoğun olarak yaşadığı bölgelerden derlenen malzeme ses bilgisi, şekil bilgisi ve söz dizimi yönünden incelenmiştir. Şekil ve ses özelliklerinin örneklenmesinde alfabetik sıraya ve metin sıra numaralarına dikkat edilmiştir. Bu bölümde elde edilen veriler "Sonuç" bölümünde değerlendirilmiştir. Üç ağız bölgesi tespit edilmiş ve bu tespit şimdiki zaman ekinin kullanım şekillerine göre yapılmıştır. Sözlük bölümünde her kelime bütün ekleriyle dizin şeklinde gösterilmiştir. Anahtar kelimeler: Batı Trakya, İskeçe ili ağzı, Balkanlar, Doğu ve Batı Rumeli ağızları
İzmir ili Ödemiş-Kiraz-Beydağ ilçesi ağızları (Dil incelemesi-metinler-sözlük)
İzmir ili Ödemiş, Kiraz, Beydağ ilçesi ağız özelliklerinin tespitinin amaçlandığı bu çalışma "Dil İncelemesi-Metinler-Sözlük" olmak üzere üç ana bölümden oluşmuştur. Dil İncelemesi bölümünde 93 köydeki 133 konuşmacıdan derlenen metinler ses bilgisi, şekil bilgisi ve cümle bilgisi yönünden incelenmiştir. İnceleme sonucunda ortaya çıkan veriler "Sonuç" bölümünde değerlendirilmiştir. Derlenen metinlerde şimdiki zaman ekinin kullanımına göre dört ağız bölgesi tespit edilmiştir. Sözlük bölümünde ise her kelime bütün ekleriyle dizin şeklinde gösterilmiştir. Anahtar Sözcükler: Batı Anadolu Ağzı, İzmir Ağzı, İzmir İli Ödemiş-Kiraz-Beydağ Ağzı.