Attilâ İlhan'ın romanlarında anlatı tipolojisi

Duygu, düşünce ve fikirlerin kişiden kişiye aktarılması iletişim ile mümkündür. Yazılı ve sözlü iletişim ile bir anlatı var olur ve nesilden nesile aktarılır. Anlatı, toplumlar arası bilgi, duygu, deneyim ve tecrübelerin aktarım aracıdır. Her toplum kendi düşünce dünyası ve kültür birikimi dâhilinde bu aktarım vazifesine katkıda bulunur. Anlatıların aktarım araçlarından biri olan edebî metinler ait olduğu kültürün ifade şekillerini yansıtır. Söylem olarak tanımlanan bu ifade şekli ancak anlatıcıyla var olur. Anlatı ve anlatıcı arasındaki bağa katkı sağlayan olay örgüsüyle birlikte söylem kavramı anlam kazanır. Gérard Genette 1972 yılında yazmış olduğu Anlatının Söylemi: Yöntem Hakkında Bir Deneme adlı eserinde anlatı, anlatıcı, olay örgüsü, zaman gibi kavramları söylem ışığında inceler. Kendi terminolojisini oluşturan Genette'in eseri, ilk olarak 1969 yılında Tzvetan Todorov tarafından kullanılan "anlatıbilim" kavramının inceleme alanına katkı sağlayarak temel yapı taşı olarak yerini alır ve hâlâ güncelliğini korur. Eserlerini kaleme alırken olaylara farklı perspektiflerden yaklaşan, anlatıdaki devingenliği ayakta tutmayı deneyen, dil ve üslubundaki yaratıcılıkla okuyucuyu kendisine çekmeyi başarmış bir yazar olan Attilâ İlhan'ın romanları Genette'in terminolojisine göre incelenmeyi mümkün kılar. Bu bağlamda İlhan'ın romanları, Genette'in anlatıbilim incelemeleri ışığında terminolojisine sadık kalınarak incelendi. Çalışmanın birinci bölümünde romanların vaka halkaları tespit edilerek başlangıç ve bitiş durumlarına dair değerlendirmelerde bulunuldu. Anlatı kipleri ve anlatı düzeyleri belirlenerek ilgili saptamalar yapıldı. Çalışmanın ikinci bölümünde ise anlatıcı türleri, anlatıcının görevleri, bakış açısı ve türleri, anlatıdaki zamansallık belirlenerek romanların kendi içindeki bağlantıları ortaya konuldu. Genette'in incelemeleri temele alınarak hazırlanan bu çalışmanın amacı edebî metnin çok yönlü okumalara açık olduğunu okuyucuya aktarmak, anlatıbilim ışığında farklı okumaların ve bakış açılarının mevcut olduğunu göstererek bilim dünyasına katkıda bulunmaktır. Anahtar Kelimeler: Anlatı, anlatıbilim, tipoloji, Attilâ İlhan, roman.