Ayvalık ve yakın çevresinin erozyon ve heyelan duyarlılığının coğrafi bilgi sistemleri tabanlı incelenmesi

Bu tezin amacı, arazi ve laboratuvar destekli veriler kullanılarak, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve Uzaktan Algılama yöntemleri yardımıyla Ayvalık ve yakın çevresine ait 424 km2' lik bir bölgenin erozyon ve heyelan açısından duyarlılık değerlendirmesi yapmaktır. Çalışmada, uzaktan algılama ürünü olan 30 m yersel çözünürlüklü Landsat TM / ETM+ ve 15 m yersel çözünürlüklü Aster 3A0 uydu görüntüleri ve 1/35.000 ölçekli hava fotoğrafları, 1/25.000 ölçekli jeolojik haritalar ve topoğrafik haritalar olmak üzere üç temel veri grubu kullanılmıştır. 1995 yılına ait hava fotoğrafları ve 1987, 2001 ve 2004 yıllarına ait uydu görüntüleri kullanılarak inceleme alanına ait heyelan envanteri çıkartılmıştır. Yine aynı uydu görüntüleri kullanılarak oyuntu erozyon alanları tespit edilmiştir. Jeolojik haritalardan yararlanılarak ve laboratuvar verileri ile desteklenerek inceleme alanında yüzeylenen kayaların bozunma derecesi haritası üretilmiştir. Topoğrafik haritalar sayısallaştırılarak elde edilen sayısal topoğrafik veriden yamaç eğimi, yamaç yönelimi, akarsu güç indeksi, topoğrafik ıslaklık indeksi, drenaj yoğunluğu ve drenaj hatlarına uzaklık verileri üretilmiştir. Jeolojik haritalar üzerinden ve topoğrafik verilerden de yararlanılarak süreksizlik hatları yoğunluğu ve süreksizlik hatlarına uzaklık verileri elde edilmiştir. Uydu görüntüleri yardımıyla arazi örtüsü ve bitki yoğunluk verileri çıkartılmıştır. Araziden toplanan kaya örneklerinin laboraturda birim hacim ağırlıkları, porozite, boşluk oranı, su muhtevası, Suda Dağılmaya Karşı Duraylılık indeksi, çabuk su emme ve donmaçözünme sonrası ağırlık kaybı değerleri bulunmuş, bu değerler CBS ortamında noktasal interpolasyon yöntemiyle harita formatına dönüştürülmüştür. Üretilen tüm bu verileri birlikte analiz edebilmek için, 30x30 m'lik bir raster veri türüne dönüştürülmüştür. Üretilen parametreleri, ortak bir veri ölçeğine dönüştürmek için Bulanık Küme yöntemi kullanılmıştır ve 0-250 ölçeğinde tüm veriler standartlaştırılmıştır. Standartlaştırılan bu veriler, farklı veri setleri oluşturularak, İki Değişkenli istatistik (Benzerlik Oranı-BO), Çok Değişkenli istatistik (Lojistik Regresyon-LR) ve Çok Ölçütlü Karar Analizi (ÇÖKA-Ağırlıklandırılmış Lineer Birleştirme) yöntemleri ile değerlendirilmiş, erozyon ve heyelan açısından duyarlı alanlar belirlenmiştir. Heyelan duyarlılık analizleri sonucunda elde edilen veriler, envanter haritasındaki heyelan lokasyonları ile karşılaştırılmış ve doğruluk analizleri yapılmıştır. Üretilen erozyon duyarlılık haritaları ise güncel oyuntu erozyon alanları, Suda Dağılmaya Karşı Duraylılıkve donma-çözünme sonrası ağırlık kaybı verileri ile karşılaştırılmıştır ve üretilen haritalar doğrulanmıştır. İnceleme alanındaki heyelanlı alanların %58'i, %42'si ve %8'i sırasıyla ÇÖKA, BO ve LR yöntemleriyle belirlenen yüksek ve çok yüksek hassiyet sınıflarına düşmüştür. Bu veriler ışığında, Çok Ölçütlü Karar Analizi yönteminin heyelan duyarlılık analizleri içinde en makul ve gerçeğe en uygun yöntem olduğu sonucuna varılmıştır. Yine Çok Ölçütlü Karar Analizi ile elde edilen erozyon duyarlılık haritalarının, lojistik regresyon ile elde edilen erozyon duyarlılık haritalarına göre daha kabul edilebilir sonuçlar verdiği görülmüştür. Heyelan duyarlılık analizi sonuçlarına göre inceleme alanında yüksek ve çok yüksek derecede Bozunmuş kayaların, orta ve yüksek derecede eğimli, görece olarak daha çok yağış alan Kuzey Batı yönelimli yamaçlarda, az yoğunluklu bitki örtüsüne sahip, drenaj yoğunluğu yüksek alanlarda yüksek ve çok yüksek heyelan duyarlılığı gösterdiği belirlenmiştir. Yine orta dereceden çok yüksek dereceye bozunmuş, yüksek eğim dereceli, Kuzey Batı yönelimli ve dış bükey morfolojik yapı gösteren yamaçların, akarsu akış gücünün yüksek olduğu alanlarında yüksek erozyon duyarlılığı gösterdiği tespit edilmiştir. Anahtar sözcükler: Erozyon, Heyelan, Coğrafi Bilgi Sistemleri, Çok Değişkenli İstatistik, Çok Ölçütlü Karar Analizi.