Be bileşenli etkileşen çift sistemler

Bu tez çalısmasında, tayflarında salma özelliği gösteren ve Be yıldızları olarak sınıflandırılan yıldızlar arasından çift olduğu bilinen veya aday olan üç sistemin, R Ara, V716 Cen ve EM Cep, tayfsal ve fotometrik incelemesi yapılmıstır. Seçilen her bir sistemin yeni tayfsal ve/veya fotometrik verisi elde edilmistir. Elde edilen verilerin analizinden sistemin temel parametrelerinin yanı sıra sistemdeki Be bileseninden kaynaklanan salma yapıları da incelenmistir. Bulunan sonuçlardan, bu yıldızlardaki salma yapılarının yıldızların çift olmaları ile iliskisi arastırılmıs ve sonuçlar tartısılmıstır. R Ara sisteminin literatürde yetersiz olan tayfsal verisi nedeniyle yüksek çözünürlüklü tayfları elde edilmis ve ilk kez tayfında ikinci bilesene ait çizgiler belirlenmistir. Sistemin ısık ve dikine hız eğrilerinin es-zamanlı çözümünden bilesenlerin, birinci ve ikinci bilesen için sırasıyla, kütleleri M1=5,40 M ve M2=1,72 M yarıçapları R1=4,13 R ve R2=6,18 R olarak bulunmustur. Sistemin var olan minimum zamanları ve yeni elde edilen minimum zamanı kullanılarak elde edilen (O-C) verilerinin analizinden ikinci bilesenden birinci bilesene korunumlu madde aktarım miktarı 5,23×10?7M/yıl olarak belirlenmistir. Bulunan sonuçların yavas kütle aktarımında olan bu tür sistemler için verilen ortalama değerden (M ~ 10?11 ?10?7 M/yıl) çok fazla olduğu görülmüstür. Bu durum aynı zamanda R Ara'da görülen kuvvetli salmaların varlığını da desteklemektedir. R Ara'nın elde edilen tayflarında özellikle H?'da olmak üzere He I ve bazı metal çizgilerinde de baskın salmalar gözlenmektedir. Bu salma yapılarını incelemek amacıyla fark tayfları elde edilerek bu yapıların çiftin yörünge dönemi ile iliskisi incelenmistir. V716 Cen sistemi tayfsal olarak gözlenmis ve ilk kez tayfında ikinci bilesene ait çizgiler belirlenmistir. Sistemin ısık ve dikine hız eğrilerinin es-zamanlı çözümünden bilesenlerin kütleleri M1=5,93 M ve M2=2,51 M ve yarıçapları R1=4,14 R ve R2=3,41 R olarak bulunmustur. Sistemin analizine göre, bilesenlerin kütleleri, birinci ve ikinci bilesen için sırasıyla, B5,5 ve A3 tayf türünden anakol vii yıldızlarına uygundur. Bilesenlerin ısıtmaları uzaklık modülünde kullanılarak V716 Cen sistemi için fotometrik uzaklık 340±10 pc olarak belirlenmistir. Bu uzaklık Hipparcos kataloğunda verilen 337±72 pc uzaklık ile uyumludur. He I 4471 Å ve Mg II 4481 Å çizgilerine yapılan model atmosfer fitinden, bilesenlerin sıcaklıkları ve dönme hızları, Te1=15500±50 K, Te1=9500±350 K, (vdönmesini)1=130±2 km/s ve (vdönmesini)2=110±3 km/s seklinde belirlenmistir. Buna göre bilesenler hata sınırı içinde es dönme göstermektedir. Yıldızı saran maddeye ait bilgi edinmek amacıyla KOREL programı kullanılarak fark tayfları elde edilmistir. Analiz sonucunda, fark tayflarının sıfırdan kayda değer bir sapma yapmadığı görülmüstür. Bu yüzden, sistemde yıldızı saran önemli bir madde olmadığı sonucuna varılmıstır. EM Cep yıldızı için literatürde simdiye kadar öne sürülen mekanizmaların olasılığını arastırmak amacıyla ilk olarak kütle, yarıçap gibi mutlak parametreleri belirlenmeye çalısılmıstır. EM Cep yıldızı NGC 7160 kümesinin üyesi olduğu için uzaklığı duyarlı bir sekilde belirlenebilmektedir (760 pc). Yıldızın elde edilen renklerinden tayf türü genis ısıtma sınıfı aralığında B2III (IV, V) olarak belirlenmistir. Bu tayf türündeki yıldızlar 7R ve 11M yarıçapı ve kütlesine isaret etmektedir (Straizys ve Kuriliene, 1981). EM Cep, tayflarında Hidrojen ve Helyum çizgilerinde kimi zaman az kimi zaman ise çok ve özellikle de H? tayf çizgisinde oldukça karmasık hareket eden yapılar sergilemektedir. Tayfsal gözlemler sonucunda elde edilen çizgi kesiti değisimleri fotometrik dönemi desteklememektedir. Ancak çizgi kesitlerindeki salma ve soğurmanın zamanla değistiği açık olarak görülmüstür. Bu yapılar ve ısık eğrisindeki ani artıslar bu yıldızın etrafında yıldızla beraber dönen gaz yapılarının varlığını desteklemektedir. Anahtar Sözcükler: Etkilesen Çift Yıldızlar, Be Yıldızları, Salma Yapıları, Tayfbilim, Yıldızların Mutlak Parametreleri.