Bireysel ve toplumsal fayda açısından Ahmet Midhat Efendi'nin romanlarında pragmatizm

Edebî akımlar, edebî eserlerin oluşumunda ve yönlendirilmesinde ciddi öneme sahiptirler. Eserler, içinde bulundukları dönemin etkisi ile oluşurken, geçmişin izlerini taşımak ve geleceğin beklentilerini de karşılamak durumunda kalırlar. Eserlere dair bu beklenti, oluşumun arka planındaki edebî akımlarla karşılanır. Toplumun ihtiyacından beslenen söz konusu akımlar, sosyal yaşamın bir yansıması olan edebî çalışmalara kaynaklık ederler. 19. yüzyılda, sosyal yaşamın doğal bir yansıması ve beklentisi olarak doğan pragmatizm akımı, bahsi edildiği gibi hem toplumsal yaşamın bir yansıması, hem de edebî kalemlerin yol göstericisi olmuştur. Dilimize faydacılık olarak aktarılan pragmatizm akımı, 19. yüzyıldan bugüne, etki sınırlarını genişleterek varlığını sürdürmüş felsefî akımlardandır. Akımın felsefî yönü kadar, edebî cereyanı da, eserlerin doğru okunup anlaşılmasında önem arz etmektedir. Bu bağlamda Türk edebiyatında akımın felsefesini benimsemiş ve eserlerinden hareketle izlerini taşıyan önemli isimlerin başında Ahmet Midhat Efendi gelmektedir. Ahmet Midhat Efendi topluma faydalı olmayı ve toplumu yönlendirmeyi misyon edinmiş önemli kalemlerdendir. Düşün dünyası ve üslubu ile okurlarını faydalı olana yöneltmeye çalışan yazar, söz konusu faydacı üslubu neticesinde önemli pragmatist romanlara imza atmıştır. Yazarın toplumsal ve bireysel fayda bağlamında beslendiği pragmatizm akımı, eserlerin oluşumunda ve yorumlanmasında belirleyici bir rol üstlenmiştir. Bu çalışmada Ahmet Midhat Efendi'nin bütün romanları pragmatizm çerçevesinde incelenmiştir. Yazarın, kurmaca içinde doğrudan uygulamasını yaptığı akımın, zaman zaman felsefesini yaptığı da tespit edilmiştir. Bu yönü ile özgünlük arz eden çalışmanın asıl amacı ise, hem pragmatizm akımının edebî sınırlarını oluşturmak, hem de bu kuramın Ahmet Midhat Efendi'nin romanlarındaki yansımasını ortaya çıkarmaktır. Anahtar Sözcükler Edebî akımlar, Pragmatizm, Türk Edebiyatı, Ahmet Midhat Efendi, roman, fayda.