Birinci basamakta takipli kronik obstruktif akciğer hastalığı (KOAH) tanılı hastaların inhaler kullanım becerilerinin değerlendirilmesi: Samsun ili örneği

Amaç: Kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH), dünya genelinde en yaygın morbidite ve mortalite nedenlerinden biri olup, yalnızca bireylerin sağlığı açısından değil, aynı zamanda ekonomik ve sosyal yönden de ciddi bir yük oluşturan kronik bir hastalıktır. Amacımız Samsun ilindeki birinci basamak sağlık kuruluşlarında takip edilen ve daha önce KOAH tanısı konularak inhaler tedavi başlanan hastanın inhaler kullanım becerilerini ve bu becerilerle ilişkili sosyodemografik ve klinik faktörleri analiz etmektedir. Gereç ve Yöntem: Araştırmamız tanımlayıcı, kesitsel, anket çalışmasıdır. Çalışmamızın evrenini Samsun ilinde ikamet eden, birinci basamakta Aile Sağlığı Merkezlerinde takip edilen KOAH (ICD J44.0-9) girişi yapılan hastalar oluşturmaktadır. Samsun il merkezi ve 9 ilçedeki 158 aile sağlığı merkezi ziyaret edildi. Araştırma kabul ölçütlerine uygun ve araştırmaya katılmayı kabul eden 384 hastanın inhaler cihazı uygulayabilme durumları incelenmiştir. Katılımcılara, sosyodemografik bilgileri ve inhaler tedavileri ile ilgili sorular içeren yüz yüze anket uygulandı. Bulgular: Çalışmanın 384 hastanın %72,4'ünü (n=278) erkekler oluşturmaktadır. Katılımcıların yaş ortalaması 62,4±13,9 yıl olarak bulunmuştur. Genel inhaler kullanım becerisi incelendiğinde, KOAH hastalarının önemli bir kısmının cihazları yeterli düzeyde kullanamadığı saptanmıştır. En yüksek yeterlilik oranı (%93,1) tek doz kuru toz inhaler kullanıcılarda gözlenmiş, en düşük oranlar ise Ellipta (%46,8) ve Ölçülü Doz İnhaler (ÖDİ) (%48,1) kullanıcılarında görülmüştür. Yaş grupları ile inhaler cihaz kullanım becerisi arasında bazı cihaz türlerinde istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmıştır. Özellikle ölçülü doz inhaler (p < 0,001), Diskus (p = 0,002), Turbuhaler (p = 0,008) ve Ellipta (p = 0,027) kullanıcılarında yaş ilerledikçe kullanım becerisi düşmekte; özellikle 80 yaş ve üzeri grupta belirgin azalma gözlenmektedir. Çalışmamızda, eğitim durumu ile inhaler cihaz kullanım becerisi arasında özellikle bazı cihazlar için istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar saptanmıştır. Ölçülü doz inhaler (p < 0,001), Diskus (p < 0,001), Turbuhaler (p = 0,004) ve Ellipta (p = 0,024) kullanıcılarında eğitim düzeyi yükseldikçe yeterli kullanım becerisi oranının da arttığı belirlenmiştir. Elde edilen bulgulara göre, yerleşim yeri cihaz kullanım becerisi üzerinde anlamlı bir değişken olarak öne çıkmaktadır. Özellikle ölçülü doz inhaler (p < 0,001), Diskus (p = 0,002) ve Turbuhaler (p = 0,003) kullanıcılarında kentsel bölgede yaşayan bireylerin, kırsal bölgede yaşayanlara kıyasla cihazı daha doğru ve yeterli teknikle kullandıkları saptanmıştır. Elde edilen bulgulara göre, 7 özellikle ölçülü doz inhaler (p < 0,001), Diskus (p = 0,001) ve Turbuhaler (p = 0,002) kullanıcılarında cihazı uzun süredir kullanan bireylerin kullanım becerisinin anlamlı düzeyde daha yüksek olduğu saptanmıştır. Hastaların %92,7'si inhaler ilaçlarını aile hekimine yazdırmasına rağmen, yalnızca %31,2'si kullanım sorunlarında aile hekimine başvurduğu saptandı. Ölçülü doz inhaler kullanım yeterliliğini etkileyen en güçlü faktörler olarak:40–59 yaş grubu olmak, inhaler ilaçları düzenli kullanmak ve bazı cihazlarda hastalığın uzun süredir devam etmesi olarak bulundu (Odds Ratio = 3,3, p<0,001), (Odds Ratio = 2,3, p=0,010), (Odds Ratio = 2,2, p < 0,001). Kuru toz inhaler cihazını düzenli kullanan bireyler ve 40-59 yaş grubundaki bireyler, yeterli seviyeye ulaşmada anlamlı bir avantaja sahiptir (Odds Ratio = 3,1; p < 0,001), ( Odds Ratio = 2,2, p = 0,045). 40–59 yaş grubundaki bireyler, düzenli inhaler kullananımı, hastalık süresi 36 ay ve üzeri olması Diskus kullanım becerisini yeterli seviyeye taşımada önemli etkenlerdendir (Odds Ratio = 2,5; 95% CI: 1,4 – 4,5; p = 0,003), (Odds Ratio = 2,7; 95% CI: 1,5 – 5,1; p = 0,002), (Odds Ratio = 4,9, p = 0,003). Sonuç: Hastaların inhaler cihaz kullanımında çeşitli düzeylerde yetersizlikler yaşadığı, özellikle solunuma dayalı teknik adımlarda hata oranlarının yüksek olduğu saptanmıştır. Hastaların büyük çoğunluğu ilk inhaler cihaz eğitimini sağlık çalışanından almasına rağmen kullanım hatalarının yüksek olması sağlık çalışanlarının hasta eğitimi konusunda dikkatli olmaları ve bu eğitimlerin belli aralıklarla tekrarlanması gerektiğini düşündürmektedir. Hastaların çoğu inhaler ilaçlarını aile hekimine yazdırsa da cihaz kullanımıyla ilgili sorunlarda aile hekimine başvurma oranı düşüktür. Bu durum, birinci basamak sağlık hizmetlerinde inhaler eğitiminin güçlendirilmesi gerektiğine işaret etmektedir. Anahtar Kelimeler: KOAH, İnhaler, Aile Hekimliği