Bozkır kültür çevresinde ölü gömme geleneği (Başlangıçtan Göktürk Dönemi sonuna kadar)

70 ÖZET Orta Asya'da proto-Türklere ait olduğu hemen hemen aşikar olan ilk kültür çevresi Altay-Sayan dağlarının kuzey batısında yer alan Afanesyevo kültür çevresi (m.ö.2500-1700)'dir. Bu kültür, mezarlarda bulunan at ve koyun kemikleri ile Türk sosyal hayatının ilk örneğini yansıtması bakımından önem taşımaktadır. Bu kültürün devamı olan Andronova kültürü (m. ö. 1700-1200) Altaylar'dan, Aral gölü çevresine kadar yayılmıştır. Bu dönemde tunçtan ve altından eşya yapımının geliştiği bilinmektedir. Andronova kültürünün özelliklerini yansıtan diğer bir kültür ise Karasuk kültürü (m.ö.1200-700)'dür. Minusinsk ve Abakan bölgesinden Altaylar'a uzanan bölgede Tagar kültürü (m. ö. 700-1 00) olarak bilinen buluntularda demir işçiliğinin nadir örnekleri yer almaktadır. Taştık kültürü (m.ö.ll-m.s.lV.) ise Abakan ırmağı çevresinde ortaya çıkmıştır. Söz konusu kültür çevrelerinde ölüler kurgan tipindeki mezarlara gömülmüşlerdir. Mezarlarda kurban edilmiş hayvan kalıntılarının yanı sıra çok sayıda mezar eşyalarına rastlanmıştır. Bunlardan Tagar döneminde mumyalama işleminin ilk izleri, Taştık döneminde ise gömme ile beraber yakma uygulamasının gerçekleştiği tespit edilmiştir. İskitler'in ölü gömme gelenekleri ile ilgili en detaylı bilgileri Herodotos vermektedir. İskit kralları öldüğünde mumyalanıyor ve imparatorluğun en uzak bölgesi olan Gerrhos ülkesine araba ile götürülüyordu. Burada önceden hazırlanmış olan mezara kurban edilen at ve insanlarla ayrıca da ölü hediyeleri ile defnediliyordu. Cenaze törenine katılanlar matem alameti olarak vücutlarında yaralamalar yapıyorlardı. Herhangi bir İskitlinin ölümü durumunda da benzer uygulamalar yapılıyordu. İskitlere ait arkeolojik buluntular Sibirya ve Güney Rusya Krali İskit mezarları olmak üzere iki grupta ele alınmaktadır.71 Hunlar Orta Asya halklarının bir bayrak altında toplamışlardır. Hunlar ölülerini bir çadıra yerleştirerek bekletir bu esnada ise ölüler temizlenir ve süslenirdi. Dünyadaki hayatında güç sahibi olan kişiler de mumyalanırdı. Cenaze törenleri sırasında insanlar yakınmak ve yüzlerini kesmek suretiyle matem tutarlardı. Ölü ile beraber gömülmek üzere atlar ve bazen de insanlar kurban edilir, ölü çeşitli eşyaları ve silahları ile beraber tabutlar içinde gömülürdü. Hun çağı mezarları Asya'dan Orta Avrupa'ya kadar geniş bir alana yayılmıştır. Yayılma alanı Çin'in kuzeyinden Macar ovalarına kadar uzanan bu mezarlarda ortak gömü adetleri söz konusudur. Çin kaynaklarına göre Göktürkler Hun ırkından gelmekte olup aynı gelenek ve göreneklere sahiptirler. Göktürklerin ölülerini, önceleri atı ve bütün serveti ile yaktıkları ancak sonradan yakma adeti yerine gömmeye başladıkları tespit edilmiştir. Matem ve cenaze törenleri ise ya ilkbaharda yada sonbaharda yapılmıştır. Bu dönemde yuğ adı verilen matem törenlerine yabancı devlet elçileri de katılmışlardır. Hunlar'da olduğu gibi mezarlarına kurban edilen atlar.giysileri, silahları ve getirilen armağanlar ile birlikte defnedilmişlerdir. Hükümdarlar yüksek dağ başlarına gömülerek mezarları halktan gizli tutulmuştur. Kurgan adı verilen mezar yeri kapatıldıktan sonra ölmüş şahsı temsil eden bir heykel ile öldürdüğü düşman sayısı kadar balbal adı verilen heykeller dikilmiştir. Göktürkler döneminde yeryüzü buluntuları olan yazıtlar da büyük önem taşımakta idi. Bunların en önemlisi Kül Tegin, Bilge Kağan ve Tonyukuk adına dikilen Orhun Abideleridir. Bu çağı temsil eden kurganlardan at koşumları, ok uçları, yay parçaları, maşrapalar.aynalar ve kumaşlar ele geçmiştir. Kumaşlar ve aynalar Çin kültürünün tesirlerini göstermektedir.