Çağdaş Kıpçak grubu Türk lehçelerinde yer alan Rusça alıntı sözcüklerin kültürel söz varlığına göre değerlendirilmesi

Hazar Denizi ve Ural Dağlarından başlayıp Avrupa'da Tuna nehri kıyılarına, Kuzeyde Orta İdil'e, güneyde ise Kırım'a kadar geniş bir sahayı içine alan Kıpçak Bozkırında konuşulan Kıpçak Türkçesi; 13. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar varlığını sürmüştür. Bu geniş sahanın yanı sıra Mısır ve Suriye bölgelerinde de konuşulan Kıpçak Türkçesi, Altın Orda Devletinin yıkılmasından sonra siyasi istikrarın hızla bozulması ve 1552'de Kazan'ın Ruslar tarafından işgaliyle Kıpçak sahasındaki siyasi dönüşümden doğrudan etkilenmiştir. Bu dönüşüm Kıpçak Türkçesinin yazı dili bakımından zayıflamasına, çoğunlukla sözlü edebiyat eserleriyle sınırlı kalmasına da neden olmuştur. Araştırmanın amacı, çok geniş bir sahada kullanılan Çağdaş Kıpçak Grubu Türk Lehçelerindeki Rusça etkisini kültürel söz varlığı açısından değerlendirmektir. Kıpçak Grubu Türk Lehçeleri ve Rusça arasındaki dil etkileşimi yüzyıllarca karşılıklı olarak süregelmiştir. Sovyetler Birliği döneminde Rusların bu coğrafyaya hâkim olması ile birlikte etkileşim Rusça lehine daha da hızlanmış ve Kıpçak Grubu Türk Lehçelerinde görülen Rusça sözcük sayısında artış görülmüştür. Bu artışta Sovyetler Birliği döneminde bu lehçelerin yer aldığı coğrafyada egemen dilin Rusça olmasının yanı sıra Rusçanın zorunlu ortak dil olarak teşvik edilmesi de önemli bir faktör olarak göze çarpmaktadır. Araştırma kapsamında Çağdaş Kıpçak Grubu Türk Lehçeleri arasında yer alan Karayim Türkçesi, Kırım-Tatar Türkçesi, Kazan-Tatar Türkçesi, Karaçay-Balkar Türkçesi, Kumuk Türkçesi, Başkurt Türkçesi, Kazak Türkçesi, Karakalpak Türkçesi, Kırgız Türkçesi ve Nogay Türkçesine ait sözlüklerde yer alan kültürel söz varlığına ait olan sözcükler tespit edilecek ve bu sözcükler üzerindeki Rusça etkisi ele alınacaktır. Sözcüklerin örneklendirilmesinde Çağdaş Kıpçak Grubu Türk Lehçesiyle yazılmış metinlerden ve Rusça metinlerden yararlanılacaktır. Kültür taşıyıcısı ve kültür aktarıcısı olarak nitelendirilebilen dil, doğası gereği farklı dillerle etkileşim hâlindedir. Bu etkileşim, zaman zaman dilin kültürel söz varlığı üzerinde de etkili olabilmektedir. Dilin söz varlığı üzerindeki etkileri, araştırmacılara o dilin gelişimi ve geleceği hakkında çeşitli veriler sunabilmektedir. Bu nedenle Çağdaş Kıpçak Grubu Türk Lehçelerinde yer alan Rusça alıntı sözcüklerin kültürel söz varlığına etkilerinin tespit edilmesi, bu lehçelerin mevcut durumu ve gelişim süreçleri hakkında önemli veriler sunacaktır.