Çocuk ve ergenlerde DISABKIDS astım modülünün geçerlilik ve güvenilirliği, astım yönetiminde video eğitiminin yaşam kalitesi üzerine etkisi

Amaç ve hipotez: Çalışmanın amaçları, astımlı çocuklarda yaşam kalitesini ölçen "DISABKIDS astım modülü"nü Türkçe'ye uyarlamak, yaşam kalitesini etkileyen faktörleri önlemeye yönelik müdahale çalışması planlamak, video eğitimin çocukların yaşam kalitesi üzerine etkisini değerlendirmektir. Yöntem: Çalışmanın ilk aşaması metodolojik olup, ikinci aşaması yarı deneysel müdahale çalışmasıdır. Ağustos 2019-Ocak 2021 tarihlerinde Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Uygulama ve Araştırma Hastanesi Pediatrik Allerji ve İmmünoloji Polikliniği'ne başvuran 8-16 yaşında, son bir yılda astım tanısı alan, ek kronik hastalığı olmayan çocuklar ve ebeveynleriyle (n=110) görüşülerek yürütülmüştür. DISABKIDS Astım modülü, etki (altı soru) ve endişe (beş soru) olmak üzere iki alt boyuttan oluşmaktadır. Çocuk ve ebeveynler için iki ayrı form olarak tasarlanmıştır. Analizlerde çocuk formu esas alınmıştır. Geçerlilik analizlerinde yapısal geçerlilik (AFA ve DFA), eş zaman geçerliliği, birleşim ve ayrışım geçerliliği; güvenilirlik analizlerinde iç tutarlılık (Cronbach alfa değeri), eşdeğer formlar analizi (AÇYKÖ) ve yarıya bölme analizi yapılmıştır. Bu analizlere ek olarak Rasch analizi uygulanmıştır. Müdahale aşamasında katılımcılar (n=52) ön test-son test ile değerlendirilmiştir. Analizlerde SPSS 21, AMOS 21, Winsteps paket programları kullanılmıştır. Çalışmaya tüm gerekli izinler alınarak başlanmıştır. Tip 1 hata 0,05 alınmıştır. Bulgular: Çocukların %56,4'ü erkek (n=62), yaş ortancası 10 (25-75p, 9-13)'dur. Ebeveynlerin %78,2'si kadın (n=86), yaş ortancası 38 (25-75p, 34,0-42,7), %50,9'unun geliri giderine eşit, %70,8'inin iki çocuğu vardır. Ölçeğin iki boyutunda taban ve tavan etkileri <%10'dur. AFA için KMO 0,76, Barlett küresellik testi p<0,001'dir; özdeğeri>1, kümülatif varyansı %62,8 olan iki faktörlü yapı saptanmıştır. Ölçeğin orjinalinden farklı olarak iki madde endişe boyutuna aktarılmıştır (Etki 4, Endişe 7 soru). DFA uyum göstergeleri kabul edilebilir sınırlar içinde değildir (Χ2/sd =4,33, RMSEA=0,17; GFI=0,81; CFI=0,79; SRMR=0,09). Model düzeltme önerileri doğrultusunda etki boyutundan iki madde çıkarılmıştır (Etki boyutu üç, Endişe boyutu altı soru). Çıkarılan maddelerden ilki etki boyutunda olup, endişe boyutundaki bir soruya çapraz yüklenmekte; ikincisi endişe boyutunda olmasına rağmen etki boyutuna yük vermektedir. Düzeltme işlemleri sonucunda uyum göstergeleri (Χ2 =2,05, RMSEA=0,09; GFI=0,90; CFI=0,93; SRMR=0,06) kabul edilebilir sınırlardadır. DFA ile belirlenen faktörler birleşim ve ayrışım geçerliliği kriterlerini sağlamaktadır (CR>0,70, AVE>0,5 ve AVE>MSV, AVE>ASV). DFA sonrası Cronbach alfa değeri etki boyutunda 0,84, endişe boyutunda 0,85, toplamda 0,86'dır. DISABKIDS astım modülü ile eş zamanlı uygulanan AÇYKÖ puanları arasında olumlu yönde, güçlü düzeyde, anlamlı korelasyon vardır (r=0,545, p<0,001). Spearman-Brown değeri 0,82, Guttman Split-half değeri 0,80 bulunmuştur. Çocuk formu INFIT/OUTFIT değerleri etki ve endişe boyutunda, ayrı ayrı madde bazında ve ortalama olarak ideal sınırlar içerisindedir (0,5-1,5). Eğitim videosu sonrası ölçeğin tüm boyutlarında ve semptom formunda puan artışı olmuştur. Sonuç: DISABKIDS astım modülü Türkçe versiyonunun psikometrik özellikleri, iyi ve kabul edilebilir düzeydedir. Ölçeğin kısa olması avantaj olup; mevcut astım ölçeklerine göre poliklinik şartlarında daha uygulanabilirdir. Ölçek, astımı çocuğun kendi ve ebeveyninin gözünden ayrı ayrı değerlendirmek, izlemek ve yaşam kalitesini arttırmak için umut vericidir. Video eğitimi, çocukların endişelerini azaltarak yaşam kalitesi puanlarını arttırmıştır. Anahtar kelimeler: Astım, DISABKIDS, Güvenilirlilik ve Geçerlilik, Yaşam Kalitesi, Eğitim, Sağlık