Coğrafi faktörler ile savaşlar arasındaki ilişki: Çanakkale Savaşı örneği

İnsanın mekân üzerinde gerçekleştirdiği faaliyetler ve mekan ile olan etkileşimi coğrafyanın inceleme konusudur. Nasıl bir inşaat mühendisliğinin uygulama alanı şantiyeler ise, coğrafya biliminin uygulama alanlarından biri de savaş meydanlarıdır. Savaşların sahnesi, coğrafi mekândır. Coğrafi mekânın sahip olduğu özellikler yani "jeopolitik" yeryüzünde savaşların dağılışında önemli etkilere sahiptir. Diğer yandan savaşlar sonucunda mekân üzerinde hem fiziki hem beşeri bir takım değişiklikler meydana gelir. Bu çalışma coğrafi faktörlerin, savaşların yeryüzündeki mekânsal dağılışını, savaşlardaki engelleyici veya destekleyici rolünü, savaşlarda uygulanan taktikler üzerindeki yerini ve önemini, savaşın sonucu üzerindeki etkisi ile savaştan sonra mekân üzerinde meydana gelen değişimi ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda çeşitli alt problemler oluşturularak bunlara cevap aranmıştır. Araştırma doküman analizi yöntemi ile şekillendirilmiş, cevap aranan alt problemlerle ilgili olarak Çanakkale savaş alanına yapılan arazi çalışmasından elde edilen gözlemler ve sahadan çekilen fotoğraflar metin içerisinde kullanılmıştır. Çalışmanın temel kaynağını tarihi metinler, savaş kayıtları, savaşlardaki askerlerin anıları ve bilimsel tarihi metinler oluşturmaktadır. Doküman analizine dayalı bu araştırmada savaşlar ile ilgili çok sayıdaki bilimsel metin, istatistiki kayıt ve tarihi belge incelenmiş, elde edilen veriler görüşlerimizi, amaç ve alt problemlerle ilişkilendirilerek ispatlamak amacıyla kullanılmış ve konuyu destekleyecek haritalar çizilerek görselleştirilmiştir. Bilimsel metinlerden aktarılanlardan hareketle CBS programında haritalar oluşturulmuş veya bazı haritalar dijital olarak yenilenmiştir. Örnek alan olarak seçilen Çanakkale Savaşları'nın gerçekleştiği Gelibolu Yarımadası'nda yapılan arazi çalışmasında elde edilen görseller kullanılmıştır. Yeraltı ve yerüstü kaynaklarını ele geçirmek, dini yaymak ve özgürlük için yapılan savaşlar da dahil hemen hemen bütün savaşlar belirli bir mekanın hakimiyetini ele geçirmek için yapılmaktadır. Bunun yanında savaşın gerçekleşeceği alanın belirlenmesinde de coğrafi özellikler göz önünde bulundurulur. Arazinin engebeli veya sade olması, bozkır veya ormanlık alan olması, kırsal bir alan ya da yerleşim yeri olması buna örnek verilebilir. Yaptığımız araştırmalar sonucunda, dünya tarihinde pek çok dezavantaja rağmen coğrafi faktörlerden yarar sağlayacak şekilde taktik geliştiren komutanların zafer elde ettikleri görülmüştür. M.Ö. 500 yıllarında, Çin'de yaşamış ünlü komutan Sun Tzu, 'Savaş Sanatı' adlı eserinde, savaşlarda coğrafi özelliklerden nasıl avantaj elde edileceğini anlatmaktadır. Mustafa Kemal'in, Cevat Paşa'nın ve diğer Türk komutanların Çanakkale Savaşı'nda ve Kurtuluş Savaş'ında, coğrafi faktörlere bağlı olarak uyguladığı stratejiler bir ulusun kaderini değiştirmiştir. Özetle şu söylenebilir; coğrafi bilgi yeri geldiğinde bir ülkeyi kurtarabilir, bir ulusun kaderini ve tarihin seyrini değiştirebilir. Tarihte bazı komutan ve hükümdarların coğrafi faktörleri göz ardı etmenin bedelini ağır ödediği görülmektedir. Napolyon, Rusya'da; İmparator Cambyses Nubia'da; İmparator Darius, Scythia'da, İmparator Krezüs, Parthianla'da, karşılarına çıkan pek çok orduyu yendikten sonra coğrafi koşullara yenilmişlerdir. Fiziki ve beşeri coğrafya unsurlarının savaşın taraflarını engelleyici veya destekleyici rolleri vardır. Bunlar savaşın sonucuna tesir edebilir. Savaşlarda coğrafi faktörleri iyi analiz etmek ve tüm hazırlıkları bu faktörlere uygun şekilde yapmak, bir orduya avantaj sağlar. Şu bir gerçektir; insanların hayatlarının ve ülkelerin bağımsızlıklarının ve önemli çıkarlarının söz konusu olduğu savaşlarda coğrafyayı iyi analiz etmek, coğrafi faktörleri iyi bir şekilde değerlendirmek, bir ulusun kaderini değiştirebilir. Çalışmada bu durumlara tarihten örnekler verilmiştir. Çanakkale Savaşları'nda da coğrafi faktörler hem savaşın nedenini oluşturmuş hem tarafları zaman zaman engellemiş veya desteklemiş hem de her iki tarafta zaman zaman stratejilerini bu faktörlere göre belirlemiştir. Yapılan araştırmalar sonucunda coğrafi faktörlerin savaşların gidişatı, uygulanan taktikler ve sonucu üzerinde önemli etkilerinin olduğu görülmüştür.