Danişmend-nâme'de yer alan dini motiflerin dinler tarihi açısından tahlili

Destanlar bir milletin yaşantısını, inançlarını, kültürel unsurlarını yansıtan, toplumların milli hafızaları niteliğinde eserlerdir. Tarihte kahramanlıkları ile anılan Türkler için de destanlar önemli bir tür olmuştur. Dolayısıyla Türk destanlarının incelenmesinin Türk kültür yapısını anlamada önemli katkısı olacaktır. Türklerin gerek İslam öncesi gerekse İslamiyet'i kabul etmesiyle oluşturduğu destanlarda dini motifler büyük bir yer tutmaktadır. Türk İslam destanları içerisinde yer alan ve çalışmamıza konu olan Danişmend-nâme de bu destan grubu içerisinde yer almaktadır. Danişmend-nâme, 1071 Malazgirt Meydan Muharebesi'nden sonra Danişmend Gazi'nin Sivas merkez olmak üzere İç Anadolu Bölgesi'nde Bizans'a yönelik yaptığı fetihlerden bahseden bir destandır. Eser, Anadolu'da teşekkül etmiş olan Battal-nâme ile Saltuk-nâme arasında yer alıp Türk-İslam destanları zincirinin ikinci halkası konumundadır. Türk kültür ve medeniyeti açısından önemli olan bu eser, Anadolu'da yazılmış ilk Türkçe kahramanlık eserlerindendir. Eser aynı zamanda Anadolu'ya gelmiş ilk Türk topluluklarının 11. ve 14. yüzyıl arasındaki gelenek ve görenekleri ile yaşam mücadeleleri ve dini-milli ideolojilerini yansıtması açısından da önemli bir eserdir. Türk-İslam destanlarından olan Danişmend-nâme'de, Geleneksel Türk dini, Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslam'la ilgili çok sayıda dini motif mevcuttur. Çalışmanın amacı Danişmend-nâme adlı eserde yer alan Geleneksel Türk dini, Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslam ile ilgili dini motifleri bilimsel araştırma metot ve ilkelerine bağlı kalarak Dinler Tarihi Bilimi'nin bakış açısıyla değerlendirmektir. Çalışmamızda, Danişmend-nâme'yi yazan kişinin dini düşüncesini besleyen tarihi arka planı ortaya koymayı sağlayan dini kavramların analizi yapılmıştır. Ayrıca yukarıda bahsedilen dini kavramlar, konu sistematiğine göre deskriptif metotla objektiflik esas alınarak değerlendirilmiş ve fenomenolojik yöntemle yorumlanmıştır. Bu kavramların Dinler Tarihi biliminin bakış açısıyla analizi, eserin yazıldığı dönemde kullanılan dini kavramlar ve günümüzde kullanılan birçok dini kavram arasındaki ilişkiyi göstermesi açısından da önemli görülmüştür. Danişmend-nâme'de geçen dini motifler detaylı bir şekilde incelendiğinde, eserde anlatılan olayların çoğunluğunun İslam öncesi destanlarda anlatılanların İslami motife bürünerek yeniden takdim edildiği görülmektedir. Destanda geçen tüm dini öğelerin şekil değiştirseler bile zaman içerisinde varlıklarını devam ettirdiği görülmüştür.