Dârendevî Hulûsî Efendi Divanı'nda tipler ve kişilikler

Bir milletin kendi değer yargılarını öğrenmesi kültürel ve sanatsal açıdan hayati önem arzetmektedir. Bilindiği üzere millî kimlik bilincinin oluşması açısından ulusların edebiyatları vazgeçilmezdir. Toplumun davranış ve yapısını temsil eden tipler de bu düşünceden hareketle ele alınmalıdır. Böylece hem edebî eserlerin anlaşılması kolaylaşacak hemde toplumun değer yargıları daha iyi biçimlenecektir. Klasik Türk şiiri her dönem kendi bünyesinde anlaşılmaya ve anlamlandırılmaya çalışılmıştır. Divan şiirinin remizlerle örülü dünyasını anlamak için metinlerin arka planını bilmek gerekir. Biz de bu amaçla çalışmamızın eksenini, toplumun taşıyıcı kodu formatında olan tip ve kişiliklere ayırdık. Ele aldığımız tip ve kişilikler, toplumdaki her bir ferde karşılık gelmekte, onların psikososyal durumunu yansıtmaktadır. Tip, toplumdaki belirgin davranışları temsil eder. Divan şiirinde belirgin davranışları temsil eden pek çok tip vardır. İncelemiş olduğumuz Hulûsî-i Dârendevî Divanı'ndaki bu tipler üç ana başlık altında değerlendirilmiştir. Bunlar âşık, mâşuk, rind, derviş, sâki gibi tahayyulî ve tasavvurî tipler; ağyâr, adû, rakip, zâhid gibi menfî tipler ile bülbül, gül, şem, pervâne gibi temsilî/sembolik tiplerdir. Kişilik ise, günlük hayatta sıklıkla karşılaşabileceğimiz insanları yansıtmaktadır. Zaman içerisinde değişebilirler, statik değillerdir. Dîvân'da tespit ettiğimiz kişilikler: Mutasavvıf kişilikler, Dinî kişilikler ve Tarihî/Efsanevî (Destanî/Mitolojik) kişilikler başlıklarından oluşmaktadır. Çalışmamıza konu olan Es-Seyyid Osman Hulûsî Efendi, 1914-1990 yılları arasında Malatya'nın Dârende ilçesinde yaşamış Nakşibendi tarikatının mürşitlerinden birisidir. Hulûsî Efendi'nin; Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevi, Mektûbât-ı Hulûsî-i Dârendevî ve Şeyh Hamîd-i Velî Cami Minberinden Hutbeler adlı eserleri olmak üzere üç eseri vardır. Dîvân'daki şiirlerinin birçoğunda tasavvufî tip ve kişiliklere yer vermiştir. Bu çalışmada Osman Hulûsî Efendi'nin divanındaki beyitler üzerinden tip ve kişilikleri nasıl işlediği ve bunlara yüklediği roller incelenecektir. Anahtar Kelimeler: Tip, Kişilik, Klasik Türk Şiiri, Divân-ı Hulûsî-i Dârendevî