Derleme sözlüğü'nde biliş fiilleri

Dil bilimsel sınıflandırmalarda önemli bir yer tutan mental fiiller; bireyin duygu, düşünce, algı ve bilişsel süreçlerini dilsel düzeyde ifade etmesine olanak sağlayan tematik bir fiil grubudur. Mental sürecin başlatıcısı olan algı fiillerinden sonra çevreden edinilen bilgiler, zihne yansıyıp zihinsel faaliyetleri ifade eden biliş fiillerini oluşturmaktadır. Çalışmanın temelini, kişinin zihinsel evresinde gerçekleşen bilme, öğrenme, hatırlama, değerlendirme vb. bilişsel işlemleri anlatan biliş fiilleri oluşturmaktadır. Alan yazınında biliş fiili ile ilgili tez çalışmasının bulunmaması ve Anadolu ağızlarını temel alan çalışmaların da da makaleler ile sınırlı olması sebebiyle bu çalışma ortaya konulmuştur. Ayrıca bu çalışma ile Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü'nden hareketle Anadolu ağızlarında biliş fiillerinin yeri ve önemi ortaya koyulacaktır. Araştırmada, öncelikle Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü taranarak veriler elde edilmiş ve sınıflandırılmıştır. Çalışmada veri toplama yöntemi olarak belgelendirme tekniği kullanılmış, toplanan veriler ise nitel araştırma yöntemine uygun şekilde içerik analizi yöntemiyle çözümlenmiştir. Çalışma, Giriş ve Sonuç ile birlikte toplam beş ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, çalışmanın konusu, amacı ve önemi, kapsamı ve sınırlılıkları, yöntemi ile Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü hakkında bilgi verilmiştir. Çalışmanın birinci bölümü olan Mental Fiiller başlığında, mental fiillerin tanımı, anlamı ve özellikleri ile birlikte yapılmış olan bazı çalışmalar ve örnek sınıflandırmalar incelenmiştir. Genel olarak mental fiillin kabul gören üç alt başlığı olan algı, biliş ve duygu fiilleri ile ilgili kısa bilgiler verilmiştir. İkinci bölüm olan Biliş Fiilleri başlığında biliş, akıl, bellek, beyin, idrak sözcüklerinin tanımlamaları ve bu sözcüklerin anlam özellikleri hakkında bilgi verilmiştir. Bunun yanında bu bölümde, biliş fiillerinin kapsamı ve alan yazındaki çalışmaların incelenmesi yapılmıştır. Üçüncü bölüm, Derleme Sözlüğü'nde Biliş Fiilleri adını taşımaktadır. Bu bölümde, Derleme Sözlüğü taranarak biliş fiilleri tespit edilmiş ve sınıflandırılarak incelenmiştir. Sonuç bölümünde, elde edilen veriler doğrultusunda değerlendirmeler yapılmıştır. Çalışmada, toplamda biliş fiili sayısının 1936 olduğu tespit edilmiştir. Anlam olarak tespit edilen fiil sayısı ise 2002'dir. Bu bağlamda Anadolu ağızlarında yer alan biliş fiillerinin anlam olarak zengin bir sözvarlığı sunduğu belirlenmiştir. Çalışmadan elde edilen veriler ışığında, Anadolu ağızlarında biliş fiillerinin ifade yeterliliğinin yüksek düzeyde olduğu da söylenebilir.