"Milli/ulusal tarih belleği inşası" ve tarihyazımı bağlamında La Bannière Bleue'nün Türkçe çevirileri üzerine betimleyici bir çalışma

Bu tezde "Türk" ve "Türkçülük" kavramlarının Batı kamuoyuna tanıtılmasında ve Türk tarihyazımında önemli rol oynamış Léon Cahun'ün La Bannière Bleue (Paris, 1876-77) adlı tarihi romanının II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemlerindeki çevirilerinin "milli/ulusal tarih belleği inşası"nda oynadıkları rol sorgulanarak betimlenmesi amaçlanmaktadır. Türk milliyetçiliğinin iki farklı tarihsel dönemde ön plana çıkan özellikleri, tarih alanında çalışan araştırmacıları olduğu kadar diğer disiplinlerden gelenlere de kavramsal bir sorgulama, betimleme yapma imkânı sunmaktadır. Bu tezin araştırma nesnesi olan La Bannière Bleue'nün iki farklı tarihsel dönemde yayınlanmış çevirilerine "Türk milliyetçiliği" ve "Türk tarih belleği" oluşumunda oynadıkları rol açısından yaklaşmak, aynı zamanda bir "Türk tarihyazım repertuarı" oluşumunu da betimlemek anlamına gelmektedir. Bu bağlamda 1912 (Gök Sancak) ve 1913 tarihli (Gök Bayrak) Arap harfli çeviri metinler II. Meşrutiyet Dönemi, 1933 tarihli ilk latin harfli çeviri metin (Gök Bayrak) ise Cumhuriyet dönemi kapsamında ve bağlamında metnin araştırma ve inceleme nesneleri olarak belirlenmiştir. Léon Cahun'un Orta Asya Türk toplulukları bağlamında "en eski Türkleri" anlattığı bu tarihsel romanın kaynaklarını tarih kaynakları oluşturduğundan, bir tarihyazım metni olarak kabul edilebilirliği de sorgulanmaya çalışılmıştır. Léon Cahun'un Orta Asya Türk toplulukları bağlamında "en eski Türkleri" anlattığı bu tarihsel romanın kaynaklarını tarih kaynakları oluşturduğundan, bir tarihyazım metni olarak kabul edilebilirliği de sorgulanmaya çalışılmıştır. Hatırlama eylemi ise daha önce de ifade edildiği gibi, "şimdiki zamandan ödünç alınan veriler yardımıyla, geçmişin yeniden inşasıdır" (Halbwachs 2017, 66). Tarihyazımının bir "yeniden inşa, yeniden hayata döndürme, yeniden kurma, yeniden yorumlama" eylemi olarak görülebileceği, çeşitli tarihyazım ve bellek araştırmacıları tarafından irdelenmiştir. Bir hatırlama eylemi olarak "geçmişi yeniden inşa" etme eylemi, "bitimsiz bir biçimde yeniden-betimlenecek bir geçmişi" de beraberinde getirmiştir (bknz. Jenkins 1997, 76). Dolayısıyla "yeniden yorumlanan" geçmişin her farklı deneyimle "yeniden inşa edilen tarihleri/geçmişi" doğurduğu gerçeğini sorgulanmıştır. Bu kurgu üzerinden hareket edildiğinde, Türk erek dizgesinde "milli/ulusal tarih belleği inşası" nın da tarihyazım metinleri aracılığıyla olduğu kadar çeviri tarihyazım metinleriyle de gözlemlenebilir bir olgu olduğu ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla aynı Türk tarihine farklı yaklaşan ve onu yeniden yorumlayan bir "çeviri tarihyazım repertuarı" ndan da söz etmek mümkün olmuştur. Çeviri yoluyla Türkçülüğün/Türk milliyetçiliğinin farklı yansımalarını OsmanlıCumhuriyet dizgeleri kapmasında sorgulamak, çeviri metinler aracılığıyla çevirmenlerin de birer tarihyazıcısı olarak betimlenmelerini zorunlu kılmıştır. Söz edilen her iki tarihsel dönemde Türkçülüğün temsilcileri olarak görülebilecek Necip Asım ve Galip Bahtiyar aracılığıyla "milli/ulusal tarih belleğinin" nasıl yeniden inşa edildiğine dair izlere değinilmiştir. Her iki tarihsel dönemde La Bannière Bleue'nün çevirilerinde çevirmenlerin "farklı amaçlar" doğrultusunda çeviri tarihyazım metinlerini inşa ettikleri de gözlemlenmiştir. Osmanlı-Cumhuriyet dizgelerinde çeviri tarihyazım metinlerinin "milli/ulusal tarih belleği inşası"nda nasıl bir "repertuara" dönüştüğü ve çoğuldizgede yer kapladıkları da tez bağlamında sorgulanmıştır. Osmanlı-Cumhuriyet dizgelerindeki bu "dönüşüme", tezin araştırma nesneleri olan Gök Sancak ve Gök Bayrak çeviri metinleri bağlamında, çevirmenlerin kararlarını belirleyen "normlar" açısından yaklaşılmıştır. Söz konusu metinlerin sunduğu metinsel-dilsel malzeme seçimleri bağlamında "milli/ulusal tarih belleği inşası"na nasıl katkı sundukları ya da bu "yeniden inşa" yı nasıl ispatladıkları örnekler bağlamında değerlendirilmiştir. "Çeviri süreci normları" ışığında her iki dönemdeki farklı "amaç ve koşullanma" nın nasıl iki farklı "milli/ulusal tarih belleği inşa" ettiği ve iki farklı "Türk tarihyazım metni" olarak koyduğu sorgulanarak betimlenmiştir. La Bannière Bleue adlı tarihsel romanının çevirileri, özellikle de Osmanlı-Cumhuriyet dizgelerinde benimsenen "Türkçü" söylemi "yeniden kurgulamaları" bakımından önemli bir yere sahiptir. La Bannière Bleue'nün "Türk milliyetçiliği"ni merkeze alan tarihyazım metni olduğu düşünüldüğünde, Türk erek dizgesindeki "Türk tarihyazım repertuarı" nı da yeniden şekillendirdiği söylenebilir. "Yeniden kurgulanan / yorumlanan / betimlenen / nitelenen" Türk tarihyazımının özelliklerini söz konusu çeviriler bağlamında irdelemek ilgili alandaki diğer "ithal" edilen tarihyazım metinlerine yöntem ve yaklaşım sunması bakımından da önemli bir yere sahiptir. Anahtar Kelimeler: Tarihyazımı, yeniden inşa, Türk milliyetçiliği, milli/ulusal tarih belleği inşası, çeviri tarihyazım repertuarı, çeviri normları