Dijital kültürde beden ve benliğin idaresi: Öztakip pratiği örneği

Akıllı telefon uygulamaları ve taşınabilir/giyilebilir cihazlar, dijital kültürün gündelik yaşam pratikleri içinde önemli bir yer edinmesine zemin oluşturmaktadır. Bu cihaz ve uygulamalar, çeşitli bedensel işlev ve aktivitelerin (adım, nabız, uyku, kalori, su tüketimi vb.) kişinin kendisi tarafından izlenmesine, ölçülmesine, kaydedilmesine ve analiz edilmesine olanak sağlamaktadır. "Öztakip (self-tracking)", "yaşam günlüğü (life-logging)", "niceliksel benlik (quantified self)" gibi terimlerde ifadesini bulan söz konusu pratik, çağdaş dijital kültürün ve gündelik yaşamın önemli bir parçası haline gelmiştir. "Dijital Kültürde Beden ve Benliğin İdaresi: Öztakip Pratiği Örneği" başlıklı bu çalışmada, öztakip uygulayıcılarının deneyimleri ve pratiğe atfettikleri anlam temelinde, öztakibin kişinin beden ve benlik algısı ve pratiklerini hangi yollardan ve ne şekilde dönüştürdüğü incelenmektedir. Bu kapsamda, dijital öztakibin hangi cihaz ve uygulamalar ve ne tür amaçlarla gerçekleştirildiği, öztakip pratiği sonucunda elde edilen verilerin niteliği, bu verilerin kimlerle ne kapsamda paylaşıldığı ve nasıl anlamlandırıldığı, öztakip sürecinde hangi türden sosyal ilişkilere girildiği sorularına cevap aranmaktadır. Ayrıca dijital araçlar ve mobil uygulamalarla gerçekleştirilen öztakip pratiğinde, kullanıcı ile teknoloji ilişkisinin ne şekilde kurulduğu, öztakibin normatif ve söylemsel boyutu ve ilgili olduğu faaliyet alanını, beden ve benlik algısı ve pratiklerini nasıl ve ne ölçüde yapılandırdığı ele alınmaktadır. Öztakibin uygulayıcıların deneyimleri ve ona atfettikleri anlam temelinde anlaşılmasının amaçlandığı bu çalışmada nitel bir yöntemsel yaklaşım olarak fenomenolojik araştırma modeli kullanılmıştır. Kendini öztakip uygulayıcısı kabul eden 44 katılımcıya ulaşılarak yarı-yapılandırılmış görüşme formu ile derinlemesine görüşmeler yapılmış, elde edilen görüşme metinleri tematik analize tabi tutulmuştur. Çalışma sonucunda öztakibe başlama amacının, bu girişimi motive eden problem tanımının, kullanılan uygulama ve cihazların türünün, söz konusu uygulama ve cihazları kullanma biçimlerinin, pratikte esas alınan standart ve normların katılımcıların farklılaşabilen hedef ve motivasyonlarına göre değişebildiği görülmüştür. Öztakibin, katılımcıların çoğu tarafından, takibi yapılan faaliyete ve kendilerine yönelik yeni farkındalıklar ve bilgiler edindikleri, alışkanlıklar kazandıkları, bedensel pratikler üzerinde öz-kontrol geliştirdikleri bir süreç olarak değerlendirildiği görülmektedir. Katılımcıların geneli açısından dijital öztakibe zemin hazırlayan en önemli sebeplerden birinin, dijital öztakibin kullanıcıya tahmini bilgiden ziyade dijital veriler aracılığıyla "somut/net bilgiler" sağlaması olarak ifade edildiği görülmüştür. Katılımcıların öztakip sürecinde elde edilen verilere genel olarak güven duyduğu, bu verileri kimi durumlarda somatik sinyallerden daha geçerli ve önemli gördükleri ve bedensel pratiklerin izlenme ve kontrolünü, somut bir geri bildirim olarak değerlendirilebilen bedenin veriselleşmesi üzerinden gerçekleştirdikleri anlaşılmaktadır. Veri aracılığıyla belirli normativiteler temelinde bedenin izlenmesini ve kontrol altına alınmasını sağlayan bu tutum, çalışmanın ana teması olarak öne çıkan öz-kontrol girişiminin merkezi yönünü oluşturmaktadır. Söz konusu bağlamda Foucaultcu biyoiktidar nosyonu ve neoliberal özneleşme modelleri bulguların yorumlanmasında işlevselleşmekte ve buna göre sağlıklı, fit ve üretken olmanın neoliberal normları temelinde makul bedenlerin inşasında iktidarın yeni türde bir işleyişine tanık olunmaktadır. Aynı bağlamda dijital öztakip pratiği, bedenler üzerindeki denetleyici/düzenleyici işlevi yerine getiren ve bu yönüyle de çağımızın neoliberal iktidarının hedefleriyle uyuşan, onu büyüten önemli bir "araç" olarak değerlendirilmektedir. Bu işleyişin göz önünde bulundurulması, çağımızın dijital kültüründe beden, benlik ve faillik kapasiteleri üzerine eleştirel bir gündem oluşturmada önem arz etmektedir.