Dimyâtî'nin İthâfu fuzalâi'l-beşer bi'l-kırââti'l-erbe'ate 'aşer adlı eserinin kırâat ilmindeki yeri

Ahmed b. Muhammed ed-Dimyâtî'nin (ö. 1117/1705) İthâfu fuzalâi'l-beşer bi'l-kırââti'l-erbe'ate 'aşer adlı eseri, kırâat tedrîsâtında "Aşere-Takrib-Tayyibe" olarak isimlendirilen sürecin, özellikle Takrib safhasının yardımcı kaynaklarındandır. Çalışmada İthâfu fuzalâi'l-beşer, kırâat ilmi açısından değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Bu bağlamda kırâat ilminin temel meseleleri arasında yer alan kırâatlerin sıhhat şartları, çeşitleri, tevâtürü, cem'i, meşhur imamlara inhisarı, resmü'l-mushaf ilmi, tahrîrât faaliyeti ve şâz kırâatler başlıkları eserin müellifi olan Dimyâtî'nin bakış açısı etrafında incelenmiştir. Kırâat ilmi usûl ve ferş olarak adlandırılan iki ana bölümden meydan gelmektedir. Mezkûr kavramlar etrafında dile getirilen her meselenin kırâat birikimine dair olduğunu söyleyebiliriz. Çalışmada kırâat ilminin usûl ve ferş bölümleri, İthâf'ın temelini teşkil etmektedir. Bu bakımdan eserin iki önemli bölümünden biri olan usûl kısmında; idğâm, med-kasr, hemze, feth-imâle, resm-i hatta göre vakf-ibtidâ gibi başlıkların ele alınma yöntemi ve zikri geçen mevzuların kurrâ arasında ihtilafa konu edilen yönleri üzerinde durulmuştur. Müellifin ferşü'l-hurûf bakımından kırâat birikimini sunma yöntemi ve İthâf'ı kaleme alırken esas aldığı eserlerle benzer ve farklı yönleri çalışmanın bir başka odak noktasını oluşturmaktadır. Bu bağlamda Dimyâtî'nin İthâf'ta ele aldığı kırâat vecihleri ve bunları sunma keyfiyeti çerçevesinde, kırâatlerin sahîh senedle irtibatı, kırâat-rivâyet-tarîk, kırâat-resmü'l-mushaf unsurlarının izahına yönelik bir çaba ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Bunun yanı sıra Arap diliyle olan irtibatı açısından kırâat-nahiv, kırâat-sarf ve kırâat-lehçe ilişkisi, muhtelif örnekler üzerinden detaylandırılarak izah ve değerlendirmelerde bulunulmuştur. Dimyâtî, on dört kırâat literatürünün önemli eserlerinden olan İthâf'ında sonradan ihdas edilen dil kurallarına uymayan birtakım kırâatlere yönelik olarak bazı âlimlerin tenkitlerine reddiye mahiyetinde cevaplar vermektedir. Müellif, mütevâtir kırâatlerin mevsûkiyetini temellendirmek adına özellikle naklî ve aklî hüccetler şeklinde ikili taksime imkân tanıyan hüccet argümanlarını devreye sokmaktadır. Naklî hüccetler bağlamında daha çok âyetler, hadisler, resmü'l-mushaf, sahabe okuyuşları ile; aklî hüccetler bağlamında ise nahiv, sarf, lehçe ve Arap şiirleriyle istidlâlde bulunmuştur. Bu bakımdan çalışmada ihticâc olgusunun İthâf'ta uygulanma yöntemi, birçok örnek üzerinden irdelenmiştir. Tüm bu açıklamalar etrafında çalışmada Dimyâtî'nin İthâfu fuzalâi'l-beşer adlı eserinin kırâat ilmi perspektifiyle metodik açıdan tahlil edilmesi amaçlanmıştır. İthâf, kırâat literatüründe usûl ve ferş olarak adlandırılan birikime ilişkin tevsîki yapılmış malumatı ihtiva etmesiyle ön plana çıkmaktadır. Bunun yanı sıra İthâf'ın sade ve anlaşılır bir dile sahip olması, önceki kırâat birikiminin onun potasında eritilerek aktarılması ve kırâat ilmi taliplerinin, bu ilmin muhtevasındaki konulara ilk elden ve sağlam bir kaynaktan ulaşmalarına olanak sağlaması özelikleriyle dikkat çekmektedir.