Din eğitiminde alışkanlık kavramı

İnsanın, hayatı boyunca bilinçli ya da bilinçsiz olarak kazandığı, tecrübe ve birikim haline getirdiği kazanımları vardır. Pek çok tanımı olmakla beraber bu kazanımlar alışkanlık, itiyat, huy, meleke denilen bir sürecin sonucu olarak görülebilir. Toplum tarafından kabul gören ve övülen davranışlar genellikle iyi olarak nitelendirilirken, aynı şekilde kabul görmeyen ya da tasvip edilmeyen davranışlar kötü olarak tanımlanmaktadır. Bu iyi ya da kötü olarak kabul edilen davranışları oluşturan temel kavram alışkanlık ile ifade edilmektedir. Buna bağlı olarak öncelenen veya ötelenen davranışlara ait tutumların belirlenmesi için iyi ve kötü alışkanlık nitelemesi yapılan bu kavram, günümüzde eğitimin önemli konularından biri haline gelmiştir. Duygu, düşünce ve tutumlar merkezîleştiği zaman alışkanlıklar da tepkisel davranışlar şeklinde ortaya çıkmaktadır. Tepkisel davranışlar şartlanma yoluyla öğrenilmişlerdir. Bilinçli olmaktan çok, hazır cevaplar gibi olduklarından, hayatı kolaylaştırarak pratik ve akıcı hale getirmektedir. Ancak insanın, diğer canlılardan farklı olarak düşünme-idrak kabiliyetine sahip olması bilinçli alışkanlıkların da meydana gelmesini sağlamıştır. Bilinçli veya bilinçsiz her alışkanlık öğrenme ürünüdür. Yapılan çalışmanın öncelikli amacı, tezin ana başlığı olan Din Eğitiminde Alışkanlık Kavramı ile ilgili olumlu ya da olumsuz yaklaşımların, din eğitimi bağlamında tartışılıp, durum tespitinin yapılması olmuştur. Alışkanlık kavramının kavramsal çerçevesi kısaca ele alındıktan sonra, koşullanma yöntemlerinin din eğitiminde uygulanma şekilleri ile konu genişletilmiştir. Koşullanmanın bir sonucu olarak din eğitimi açısından iyi alışkanlıkları kazanma ve kötü alışkanlıklardan da kurtulma yöntemleri, çalışmanın ikinci önemli amacını oluşturmaktadır. Tezin ana ekseni ve nihai amacı ise, ahlaki davranışları ve erdemleri doğuran olumlu tutumların, dinî ibadetler açısından ele alındığında, zamanla olumsuz şekle dönüşüp dönüşmediğini irdelemektir. Ahlaki davranış ve erdemleri sürdürülen alışkanlık haline getirmek her ne kadar olumlu olsa da dinî yaşantı ve ibadet hayatı bağlamında düşünüldüğünde, zamanla, bilinç/şuur kaybolmakta, düşünülmeden yapılan davranışlar haline gelebilmektedir. Farkındalık ve bilinç devre dışı kaldığında dinî davranış ve ibadetlerin içeriği kaybolmaktadır. Bu durumun sonucu olarak ibadetler bilinçsizce yapılan ritüellere dönüşmektedir. Bu sebeple yapılan çalışmada, alışkanlığın dinî tutum ve davranışlarda olumsuz sonuçlar doğurabildiği ve istenen şuurlu ibadet hayatını ne şekilde etkilediği ele alınmıştır. Çoğunlukla olumlu şekilde nitelenen ve kabul edilen alışkanlık kavramının, din eğitimi bakımından olumsuz ve istenmeyen bir durum haline nasıl gelebildiğinin süreci tespit edilip, dinî kaynaklar merkeze alınarak muhtemel çözüm önerileri sunulmuştur.