Diyarbakır sur dışında 1950-1980 yılları arasında yapılan konutların cephe, mekân okumaları açısından incelenmesi

Bir bütün olarak kenti oluşturan en önemli unsur mekândır. Mekânların bir araya gelmesi kentsel bir bütünlemeyi oluşturur. Kenti anlamak mekânı anlama ve yorumlama sürecinden geçer. Mekân içinde yaşadığı bireyle bütün halinde gelişir. Mekânı tanımlamak için mekân kurgusunu plan ve cephe düzeyinde incelemeyle gerçekleşir. Konut yapıları mekân ve cepheleriyle kent hafızasını yansıtır. Tez kapsamında konutların cephe ve mekânıyla birlikte ele alınıp yorumlanması kent hafızasına ilişkin katkıda bulunmak amaçlanmıştır. Bu konutların cephe ve mekânın özgün niteliklerinin belirlenip analiz edilmesi kent hafızası için oldukça önemlidir. Bu çalışma konutun cepheyle mekân ilişkisinin önemini vurgulamakta bu ilişkinin birlikte ele alınması gerektiğini savunmaktadır. Cephenin algıyla mekâna dair ipuçları barındırdığını ortaya koymaktadır. Cumhuriyetin ilk yıllarında kentin sur dışında gelişimi, Diyarbakır'ın sosyal, kültürel ve mimari yapısında önemli değişikliklere neden olmuştur. Yüzyıllar boyunca Suriçi'nde yaşayan halk, sur dışına yapılan kamusal ve sivil yapılarla birlikte yeni yaşam biçimiyle karşı karşıya kalmıştır. Böylece bu dönem de Diyarbakır, Suriçi ve sur dışı olmak üzere iki ayrı bölgede farklı yaşam biçimine sahip bir kent olmuştur. Kent gelişim bölgesi olarak sur dışının seçilmesinin nedenleri, arazinin düz olması, demiryoluna ve istasyona yakın olmasıdır. Kent gelişimi sur dışında devam etmiş, kente yeni bir mimari karakter kazandıran konutların yapımı artmıştır. Bu nedenle bir döneme şahitlik eden bu konutların mimari özellikleri belgelenmelidir. Sur dışındaki ilk modern konut örneklerini barındırmasından dolayı Diyarbakır Yenişehir Ofis bölgesi çalışma alanı olarak belirlenmiştir. Araştırmada tarihsel aralığın belirlenmesinde etkili olan nokta bölgede yapılan incelemeler sonucunda 1950-1980 yılları arasındaki sivil yapı stokunun azalmasıdır. 1950-1980 yıllarına ait konutların literatüre kazandırılması, değişen konut cephelerinin iç mekân tipolojisini değiştirmesi, cephede meydana gelen değişimlerin mekâna olumsuz etkileri çalışmanın problemlerini oluşturmaktadır. Dönemin özelliklerini taşıyan, temsil eden bu yapıların belirlenmesi özgün niteliklerinin ortaya çıkarılması, yorumlanması ve gelecek nesillere aktarılması gerekmektedir. Ayrıca çalışma alanında birçok binanın ileriye dönük kentsel dönüşüme uğrayacağı bilinmektedir. Bu konutların cephe özelliklerini kentsel, mimari ve mekânsal değerleriyle birlikte analiz ederek dönemin mimari özelliklerini ortaya koymak amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda; algı, mekân ve cephe kavramları ve bu kavramların birbirleri ile ilişkisi mekân sentaks yöntemi kullanılarak detaylı şekilde anlatılmıştır. Çalışma yöntemi olarak literatür taraması, yerinde incelemeye, fotoğraflamaya başvurulmuştur. Çalışma sonucunda elde edilen bulgular cephe ve mekân okumaları üzerinden değerlendirilmiştir. Çalışmada Türkiye ve Diyarbakır'da konut gelişiminde cephe, mekân ve algıyla ilgili bilgilere yer verilip bu bilgiler ışığında dönemin mimari özelliklerini cephe ve mekân üzerinden yorumlama ve değerlendirmeye yer verilmiştir. Kavramsal çerçeve bölümünde öncelikle konut gelişiminin incelenmesine yer verilmiş, daha sonra Diyarbakır'da çalışma alanındaki konutların plan cephe ve değerlendirilmeleri yapılmıştır. Sonuç olarak, yapılar insanın kültürünü, yaşam şeklini, alışkanlıklarını, iç dünyasını yansıtır. Bu bilimsel araştırmada yapıların sahip olduğu sosyal, kültürel ve mekânsal boyutun yapılara nasıl yansıdığı, yerin ruhuna, yapının diline, sosyal ve kültürel boyutuna cevap verebilen cepheler ve mekânlar bir dönemin mimari yapısına tanıklık ettiği düşüncesi ile çalışma önemle irdelenmiştir. Miras niteliğinde olan bir döneme şahitlik eden konutların mimari özellikleri tanımlanmalı, tüm yönleriyle değerlendirilerek literatüre kazandırılmalıdır. Bu konutların kaybının, kentteki kentsel hafızanın yok olması sonucunu doğurması kaçınılmazdır. Bu nedenle bu yapıların cephe ve plan analizleriyle belgelenmesi gerekmektedir.