Doğal gaz ticaret merkezlerinde fiyat oluşumlarının analizi: Türkiye için bir değerlendirme

Dünyada doğal gaz kullanım ihtiyacı her geçen gün artmaktadır. Bu talebi karşılamak için ülkeler aynı zamanda da stratejik bir kaynak haline gelen bu ürünün ticaretini gerçekleştirebilmek için aktif ilişkiler yürütmektedir. Doğal gazda talebin çok fazla ülke tarafından oluşturulması ve arzın ise sınırlı sayıda ülkeler tarafından sunulması, ticaretin gerçekleştirildiği piyasalar arasında farklı yapıların oluşmasına sebebiyet vermiştir. Bu yapıların üzerinde durduğu en önemli nokta da gazın nasıl fiyatlandırılacağı olmuştur. Doğal gaz kullanımına ilk başlandığında nasıl değer biçileceği bilinemediği için petrol ürünlerinin fiyatlarıyla ilişkilendirilmiştir. Ancak günümüze gelindikçe artan büyük gaz talebi, gazın arz ve talep noktaları tarafından çok iyi tanınmasını sağlamıştır. Bu durum da petrole dayalı fiyatlandırma yaklaşımını yetersiz kılmaktadır. Bu nedenle başta ABD ve Kuzey Avrupa ülkelerinde olmak üzere gazın değerinin ölçümlenmesinde ticaret merkezleri oluşturulmaya başlanmıştır ve doğal gazın fiyatları bu merkezlerde gerçekleştirilen ticari faaliyetlerin bir sonucu olarak arz ve talep taraflarının katılımıyla belirlenmektedir. Türkiye ise doğal gaz konusunda ithalat bağımlısı bir ülkedir. İhtiyaç duyduğu gaz arzını petrole dayalı uzun vadeli kontratlarla sağlamaktadır. Türkiye'nin zengin doğal gaz rezervlerinin yer aldığı coğrafyaya yakın olması, büyüyen ekonomisiyle artan iç talebi ve başta Avrupa olmak üzere gaz ihtiyacı olan ülkelere jeopolitik konumu itibariyle uzak olmaması, Türkiye'nin arz ve talep taraflarını birleştirici bir doğal gaz ticaret merkezi olma konumuna ulaşabilmesi için başlıca yeterli nedenler olarak görülmektedir. Bu çalışmada dünyadaki doğal gaz ticaret yapıları ve fiyat oluşumları incelenmiştir. Ardından Türkiye'nin mevcut piyasa yapısı ele alınmıştır. Hem bu mevcut yapıda gerçekleşen gaz fiyatlarının yapısına odaklanılmış hem de bir doğal gaz ticaret merkezi olma senaryosu ile fiyat analizleri yapılarak 2 ana senaryo tanımlanmıştır. Her iki durum içinde doğal gaz fiyatlarının 2020 yılı sonuna kadar aylık bazda tahminleri gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmaların yapılmasında da EViews 9.0 paket programı kullanılmıştır. Analizlerde Türkiye'nin 2011 yılından itibaren ithalatını gerçekleştirdiği gazın fiyatı ve ticaret merkezi olma senaryosunda yer verilen faktörlerin geçmiş yıllardaki değerleri toplanmıştır. Daha sonra bu değişkenlerin tamamı ilgili senaryolar kapsamında sırasıyla otoregresif entegre hareketli ortalama (ARIMA), eşbütünleşme analizi, vektör otoregresif (VAR) analiz ve yapay sinir ağları kullanılarak analiz edilmiştir. Elde edilen sonuçlar açısından da 2020 yılı sonunda ARIMA ve VAR analizleriyle gaz fiyatlarının 12 $/MWh seviyelerinde, yapay sinir ağları yönteminin sonucuna göre ise yaklaşık 23 $/MWh seviyesinde olabileceği hesaplanmıştır. Çalışmanın sonunda da Türkiye'nin hem stratejik hem de jeopolitik açıdan ticaret merkezi olmasının ne denli önemli olduğu gerekçeleriyle dile getirilerek elde edilen fiyat tahmin sonuçları tüm detayları ile irdelenmiştir.