Ebu'l-Meyâmin Mustafa Efendi'nin (Ö. 1015 H.) el-Beydavî tefsirine hâşiyesi inceleme ve tahkiki

Bu tez, ġeyhülislam ebu'l-Meyâmin Mustafa Efendi bin Alî'nin (ö.h. 1015) "Hâşiyetü alâ Tefsîrü'l-Beyzâvî (Suretü'l-En'am)" adlı eserinin tahkikinden oluşmaktadır. Müellif bununla, şerhinin başlangıcında da açıkladığı gibi Beyzâvî'nin En'am Suresi'nin tefsirinden benzersiz ve ender incilerini çıkarmak istemiştir. Bu nedenle kitabı, ilmî malzeme bakımından zengin; hadis, dil, akide ve hatta astronomik kaynaklar bakımından oldukça kapsamlıdır. Bu şerhin önemi, müellifin, eserinde güvendiği pek çok çeşit kaynaktan istifade etmesi ve bu durumun Beyzâvî'nin yorumlarına ve açıklamalarına ayrıca bir değer katmasından kaynaklanmaktadır. Araştırmacı ġeyh Mustafa Efendi'nin şahsi ve ilmî her şeyi dâhil ettiği biyografisine dair araştırmasını aktarırken betimleyici tarihsel yaklaşım metodunu izlemiştir. Ġnceleme bölümünde ise; metnin harekelenmesi, nüshaların karşılaştırılması ve farklarının tespit edilmesi, sözlerin ilgili kişilere ve kaynaklara nispeti ve belgelenmesi hususunda yorum ve analize dayalı bilimsel yaklaşım metodunu kullanmıştır. Çalışmanın sonunda ulaşılan en önemli sonuçlar şunlardır: - Müellifin, müfessirler arasındaki ihtilaflı pek çok meseleyi çözebilmek için sahabe ve tabiinin yorumlarından en güvenilir olanlarını referans göstermek için nakletmesi nakletmesi kitabına sayısız fayda sağlamıştır. - Aynı şekilde pek çok ince, benzersiz, önemli etimolojik, gramatikal ve dilsel açıklamaya yer vermesi ve müellifin diğer Arapça eserlerinde de görüldüğü üzere Arapça 'da ne kadar mütebahhir olduğunu göstermektedir. - Müellifin Eş'arî inancına olan bağlılığı hem haşiyeden hem de ihtilaflara değinmeksizin Eş'arî inancını savunmasından anlaşılmaktadır. - Yine müellifin haşiyesinin, mantık ehlinin ıstılahları ve fıkıh ilkeleriyle dolu olması, haşiyesine büyük bir ilmî değer kazandırmıştır. Anahtar Kelimeler: Tefsir, ebu'l-Meyâmin, el-Beyzâvî, el-En'am, Tahkik