Ekonomik krizler ve merkez bankacılığı (Türkiye'de 2001 krizi ve Merkez Bankasının etkinliği)

Ekonominin temel unsurları olarak kabul edilen mal, hizmet, üretim, döviz fiyatları üzerinde kabul edilebilir seviyelerin ötesinde yaşanan şiddetli ve mevcut koşulların sürdürülemezliğini doğuran dalgalanmalara ekonomik kriz adı verilmektedir. Ekonomik krizler günümüze dek bir çok farklı nedenden ortaya çıkmıştır. Merkez bankaları tarihsel süreç içinde ülkelerin para politikalarının en önemli aktörlerinden biri haline gelmiştir. Çünkü ekonomiler gelişirken, parasallaşmış ve para ekonominin reel ve finansal kesimlerinde önemli bir öge ve aracı haline gelmiştir. Ve parasal istikrar, ekonominin istikrarını belirler hale gelmiştir. Çoğu ülkede ekonomik kriz ortaya çıktığında, ülkelerin hükümetleri tarafından Merkez Bankaları'ndan krizleri yönetmeleri ve ekonomiyi yeniden dengeye getirmeleri beklenmiştir. Merkez bankalarının krizleri yönetirken başarılı olmalarının koşulunun, onların bağımsız olabilmeleriyle bağlantılı olduğu da, ileri sürülmeye başlanmıştır. Özellikle ayrıca ekonomilerin kriz ortamlarına taşınıp taşınmamasında da merkez bankalarının ekonomide bağımsız olup olmamasıyla ilgili olduğu da ileri sürülmüştür. Bu boyutuyla gelişmiş ekonomilerin büyük çoğunluğunda merkez bankaları siyasal otoritelerden bağımsızlaştırılmıştır. Burada hipotezimiz merkez bankalarının bağımlığının ya da bağımsızlığının ülkelerde ekonomik krizlerin oluşumda etkili olduğu, merkez bankasının bağımsızlığı arttıkça ve kriz yönetim yetenekleri arttıkça krizlere karşı daha etkin çözümler üretebilecekleridir. Bu bağlamda ilk olarak bu çalışmada ekonomilerde para kavramı ve para otoritesi olarak merkez bankacılığı incelenmiştir. Ardından ülkeler için büyük bir sorun olan ekonomik krizler ve bu ekonomik krizlerde merkez bankaların krizi yaratıcı ya da kriz çözücü rolleri tartışılmıştır. Bunu analiz etme bağlamında, zaman sınırlaması yapılarak, Türkiye'nin 2001 yılında yaşadığı kriz örnek vaka olarak alınmış ve 2001 krizi üzerinden merkez bankasının ekonomik kriz üzerine etkileri ve krizin çözülmesinde etkinliği ve bu etkinlikte başarı koşulları araştırılmıştır. Görülen odur ki, merkez bankalarının bağımsızlığı ekonominin istikrarı için büyük önem taşır. Anahtar Kelimeler: Merkez Bankası, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Finansal Krizler ,2001 Krizi, Ekonomik Krizler, Türkiye