el-Hafız Şemsüddin el- Birmâvî'nin el-Fevâʾidü's-seniyye fî şerḥi'l-Elfiyye kitabına göre Usuli görüşleri

Hiç şüphe yoktur ki, usûl-i fıkıh ilmi, İslam ilimleri içerisinde en şerefli ve en etkili alanlardan biri olup, şer'î nasların anlaşılması ve onlardan hükümlerin istinbat edilmesinde büyük bir değer taşımaktadır. Bu ilim, istidlâl kurallarını ve anlamaya ilişkin ölçütleri ortaya koyan yöntemdir. Nitekim alimler, geçmişten günümüze bu ilimle yoğun bir şekilde ilgilenmişlerdir. Bu bağlamda, usûl sahasında derin vukûfiyetiyle öne çıkan isimlerden biri de muhakkik, müdekkik ve hafız bir usûl âlimi olan Şemsüddîn el- Birmâvî (rahimehullah)'dır. Bu sebeple çalışmamın konusunu, onun değerli usûl eserlerinden biri olan el-Fevâʾid es-Seniyye fî Şerh el-Elfiyye adlı kitabı teşkil etmektedir. Bu eseri seçmemin gerekçesi, hem müellifin yüksek ilmî konumu hem de söz konusu kitabın usûl-i fıkıh alanındaki önemidir. Çalışmanın amacı, bu büyük alimin ilmî değerini ortaya koymak, eserinde saklı bulunan ilmî zenginliği gün yüzüne çıkarmaktır. Araştırmada tahlili (analitik) yöntem benimsenmiş; konuyla ilgili bilgi ve görüşler kendi kaynaklarından nakledilip belgelendikten sonra, bunlar tahlil edilmiş, muğlak noktalar açıklanmış, usûl kaideleri şerh edilmiş ve bu yolla müellifin usûl anlayışı ortaya konmuştur. Eserin hacmi dikkate alınarak, çalışmayı girişin ardından beş bölüm ve bir sonuç kısmına ayırdım: Birinci bölüm (Temel çerçeve): Birmâvî'nin hayatı, el-Fevâʾid es-Seniyye'deki yöntemi, usûlî mukaddimeler ve bunlarla bağlantılı meseleler. İkinci bölüm: Üzerinde icmâ edilmiş deliller. Üçüncü bölüm: Delillerle istidlâlin dayandığı şartlar. Dördüncü bölüm: Dördüncü delil olan kıyasın temellendiği hususlar ve kıyasa dair kalan bahisler. Beşinci bölüm: İhtilaflı deliller, deliller arası tearuz ve hükmü, ictihad ve taklid. Sonuç kısmı: Araştırmanın ortaya koyduğu en önemli bulgular. Araştırmanın ulaştığı temel sonuçlar şu şekilde özetlenebilir: el-Hâfız Birmâvî, usûl ilminde mütekellimîn ekolüne, fıkıhta İmam Şâfiî'nin mezhebine, akâidde ise İmam Ebu'l-Hasan el-Eş'arî'nin görüşünü benimsemiştir. Bununla birlikte, o yalnızca selef âlimlerinin nakillerini aktaran bir fakih olmayıp, aynı zamanda muhakkik usûl imamıdır. Zira önceki görüşleri nakletmekle yetinmez; bunları tenkit eder, tartışır ve gerektiğinde reddeder. Eserlerinde, usûl kaideleri ile fıkhî meseleler arasında güçlü bağlantılar kurmuştur. Yönteminde, önceki usûlcülerin açıklamadığı hususları açıklığa kavuşturmuş, meseleleri örneklerle desteklemiştir. Müellifin, en-Nübzetü'z-zekiyye adlı eserinde sadece tercih edilen görüşlere yer verdiği, ihtilaf noktalarına ve delillere temas etmediği görülür. Aynı üslup Elfiyye'sinde de sürdürülürken, incelediğimiz el-Fevâʾid es-Seniyye fî Şerh el-Elfiyye'de müellifin, mütekellimin usûl metoduna bağlı olmakla birlikte, mukayeseli bir yöntem izlediği dikkat çekmektedir. Burada alimlerin görüşlerini ele almakta, delilleri zikredip tartışmakta, itirazları aktarmakta ve kendi tercihlerini, gerekçeleriyle birlikte ortaya koymaktadır. Bu yönüyle eserin, yalnızca Şâfiî usûlünü aktaran bir metin olduğu zannedilemez. Bilakis, icmâ ve ihtilaf noktalarını delilleriyle birlikte açıklamış, muhalif görüşleri reddetmiş, ardından kendi tercih ettiği görüşü ortaya koymuştur. Bazı konularda, daha önce değindiği görüşlerin zayıf olduğunu belirtmekle beraber, ayrıntılı tahliller ve yeni gerekçelerle bu görüşleri güçlendirdiği görülmektedir. Bazı meselelerde ise, önce nakilci gibi görünse de, nihayetinde kendi tercihini açıkça ortaya koyar. Ayrıca Birmâvî, örfün hüccet oluşunu Kur'an'daki şu ayetten istidlâl eden ilk alimdir: "Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik; onlara da eşler ve zürriyet verdik." (er-Ra'd, 37). Yine Birmâvî, şu konularda cumhura muhalefet etmiştir: "İtibar, sebebin hususiyetine değil, lafzın umumiliğine göredir." kaidesi. Şartlı umûm ifadeleri (ör. "men", "eyyü") ile nekre menfiyeler arasındaki öncelik sıralaması. İcmâ ile nas arasında, ikisinin kat'iyet ve zanniyyet derecesi eşitse, icmâya öncelik verilmesi. İlleti tek asla dayanan kıyasın, iki veya daha fazla asla dayanan kıyastan üstün tutulması. Bu çalışmada, araştırmacı olarak Birmâvî'nin görüşleri, ictihadları, tenkitleri ve tashihleri üzerinde durarak kendi kanaatlerimi de imkân nispetinde dile getirdim. Onun görüşü ister tercih edilen olsun ister zayıf kabul edilsin, ister cumhura uygun olsun isterse farklı, ben kendi kanaatimi "bana göre…", "görünüşe göre…", "açıkça ortaya çıkmaktadır ki…" gibi ifadelerle belirttim.