Emevî ve Abbâsî idaresinde kölelik

Genel bir ifade ile insanların özgürlüğünden mahrum edilerek bir başkasının malı sayılması şeklinde isimlendirilen kölelik, en eski dönemlerden itibaren hukuk sistemleri ile bir nevi yasallaştırılmıştır. Bugün insanlık için dehşet verici ve imkânsız olarak görülen kölelik, eski devirlerde meşru sayılmakta ve insanlar; hürler ve köleler olarak iki sınıfa ayrılmaktaydılar. Tüm hakların sahibi olan hürler, mahiyetlerindeki köleleri hak ve fiil ehliyetinden, hatta yaşama güvencesinden yoksun bırakarak, bir eşya gibi alıp satmakta, miras bırakmakta ve onları verecekleri her türlü cezaya katlanmaya zorlamaktaydılar. Kölelik kurumu, eski toplumların ekonomik hayatında vazgeçilmez bir unsur olarak görülmekteydi. Bu yüzden insanı en yüce varlık olarak telakki eden semavi dinler, köleliği ortadan kaldırmamakla birlikte; kölelere iyi muamele edilmesi hususunda telkinde bulunmuşlardır. Ancak İslâmiyet bir adım ileri giderek kölelerin âzat edilmesini teşvik etmiş ve kölelerin hürriyetlerine kavuşmaları için pek çok yol ortaya koymuştur. Bu bağlamda İslam toplumları, Kur'an ve hadisler çerçevesinde kölelik kurumuna farklı bir statü kazandırmışlardır. Nitekim eski toplumlarda hiçbir ehemmiyeti olmayan köleler, Emevî ve Abbâsî hilafetine gelindiğinde, hür ve köle arası bir statüde yer alan mevâlî veya başka adlar altında tanımlanarak, devletin en üst düzey memuriyetlerinde istihdam edilmişlerdir.