Emevîlerin siyâsî, dinî ve sosyal alanda Mevâlî politikası

İslâm dini, Hz. Peygamber döneminden başlayarak dört halife dönemi ve devam eden süreçte en ideal müslüman toplumunu hedeflemiş olup bu konuda ilke ve prensiplerini ortaya koymuştur. Bu dinin uygulayıcıları olarak müslüman yöneticiler icraatlarında yaptıkları birtakım yanlışlarla toplumun hizip ve fırkalara ayrışmasına sebebiyet vermiştir. Arap dışı (Mevâlî) diyebileceğimiz bir kesim Hulefâ-i Râşidinden sonra bürokraside istismar edilmiş, bunun neticesi olarak Emevîler döneminde Arap ve Arap olmayan tarzında toplumu kamplaştırıcı tavırlar sergilenmiştir. Mevâlî kesim, yöneticiler tarafından amirlik ve idarecilik alanında kendilerini ikinci planda bir itilmişlik pozisyonunda bulunca başka alanlarda özellikle dini alanda ve zanaat ehli olma konusunda adlarından söz ettirmiştir. Önceleri herhangi bir güç unsuru olma hususunda zayıf olan bu sınıf zamanla kendilerine uygulanan muameleden memnuniyetsizliğini yönetime karşı yapılan isyanlarda açık etmiş, isyanlarda etkin rol oynamış ve bu isyanlara destek olmuştur. Genellikle dönemin halife ve valileri bu zümreye itaat etmelerinin gerektiği mantığı ile yaklaşmış, kendilerine yöneltilen itiraz ve şikâyetlere karşı icbar ile müdahaleden çekinmemiştir. Devletin otoriter sahipleri bunları devlet için potansiyel tehdit olarak görürken karşı kesim haklarının gasp edildiği düşüncesiyle kendilerini bu devletle bütünleştirememiştir. Emevî Devletinin son dönemlerinde mevâlînin etkinliği artmış, mevâlî Emevî devletini uğraştırmış ve yıpratmıştır. Emevî Devletinin mevâlîye karşı dışlayıcı politikası yıkılmasının sebeplerinden biri olmuştur.