Emîr Çelebi, Enmûzecü't-Tıbb(inceleme-metin) 173a- 351b

Bu çalışma, Emir Çelebi'nin 379 varaktan oluşan EnMûzecü't-Tıbb adlı eserinin 173a-351b varak aralığının inceleme ve metin bölümlerini içermektedir. Emir Çelebi bu eserini, kendisini İstanbul'a getiren Kaptanıderya Recep Paşa adına yazmış ve 1624'te Kasımpaşa'da tamamlamıştır. Çalışmanın Giriş bölümünde, Eski Mısır, Antik Yunan, Orta Çağ Avrupası, Mezopotamya, Çin gibi eski uygarlıklarda gelişen tıp alanına, İslamiyet öncesi ve İslami dönem Türk tıp tarihine değinilmiş, Anadolu'da, Selçuklu Devleti ile Osmanlı Devleti'nde tıp alanının genel hatları, bu alandaki tarihi şahsiyetler ve eserler ele alınmıştır. Emir Çelebi'nin, eserin kimi yerlerinde dönemin tarihi kişiliklerine yer vererek tarihi vesikalarda bulunmayan vakaları da kaydettiği Giriş bölümünde gösterilmiştir. Emir Çelebi, eserin ön sözünde, eser sahiplerinin kendilerinden önce yazılanları, hiçbir şey katmadan, o yazılanları olduğu gibi almanın hata olduğunu dile getirmiştir. Esere kendi tecrübelerinin sonuçlarını da kaydedilmesinin gerekliliğini savunmaktadır. Bu hususta, hem ilaç hazırlamayı ve hazırlanan ilaçların tesirini gözlemlemeyi hem de kadavralardan yararlanmayı tecrübe ettiğini eser içinde sıklıkla kullandığı 'mücerrebdür' ifadesiyle gösterir. Emir Çelebi, Enmûzecü't-Tıbb'a havanın, toprağın ve iklimin nitelikleriyle ilgili sağlık bilgileriyle başlar ve anatomiden kısaca bahsettikten sonra hastalıklarla ilaçlarının teker teker açıklanmasına geçer. Emir Çelebi, bu hastalık baplarında öncelikle hastalıkların tanımını yapar, ardından hastalığın bedenin neresinde ve ne şekilde belirti göstereceğini anlatır. Bu ön bilgileri vererek karşılaşılan hastalığın ne olduğunu doğru tayin ve doğru tespit etmeyi amaçlar. Hastalığın tespitinden sonra hazırlanması gereken ilacı detaylı bir şekilde anlatır; gerekli malzemeleri ölçülerine kadar verir, belirli bir nizam ve sıra ile ilacın hazırlanışını gösterir. İlaç tamam olduktan sonra bedenin neresine, ne şekilde, nasıl uygulanacağını, günün hangi vaktinde ne kadar doz kullanılacağını anlatır. Eserde, Emir Çelebi'nin, hekimlerin mesleği öğrendiği kişilere karşı görev ve sorumluluklarını, hekimlerin taşıması gereken nitelikleri, meslektaşlarına ve hastalarına karşı tutum, davranış ve görevlerini bildirdiği bölüm bulunmaktadır. Emir Çelebi, eserinin sonunda, Arabî ayların hangi günlerinde hacamatın yararlı, hangi günlerinde zararlı olduğunu belirlemiş, bunu düzgün ve açıklayıcı bir tablo ile göstermiştir. İnceleme kısmında eserin imla, ses ve şekil özellikleri üzerinde durulmuş, varak numaraları gösterilerek örnekler verilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde eserin çeviri yazılı metni bulunmaktadır. Üzerinde çalıştığımız eser, dil özellikleri itibariyle Eski Anadolu Türkçesi özellikleri gösteren eserdir. Yine metnin söz varlığı da Eski Anadolu Türkçesi söz varlığı özellikleri göstermekle birlikte içerdiği tıp terimleri itibariyle Türk dili ve tıp bilimi için daha değerli bir kaynaktır. Anahtar Kelimeler: Emir Çelebi, Enmûzecü't-Tıbb, Eski Anadolu Türkçesi, Osmanlı Devleti'nde tıp bilimi.