Eski Türkçeden Türkiye Türkçesine +A-/ +DA- ve +LA- isimden fiil yapım ekleri

Türkçenin tarihî gelişimi boyunca söz varlığını besleyen en önemli unsurlardan biri, sözcüklere farklı biçim ve anlamlar kazandıran yapım ekleridir. +A-, +DA- ve +lA- ekleri, tarih boyunca geniş bir kullanım alanına sahip olmuş, sözcüklere farklı işlevler ve anlamlar kazandırma görevi üstlenmiştir. Eski Türkçeden günümüz Türkiye Türkçesi ağızlarına kadar uzanan süreçte bu ekler biçimsel özellikleri, anlamsal işlevleri ve üretkenlikleri açısından değişim geçirmişlerdir. Çalışmada, söz konusu eklerin Eski Türkçeden günümüz Türkiye Türkçesi ağızlarına kadar geçen süreçte nasıl kullanıldıkları, hangi anlam alanlarını üstlendikleri ve birbirlerinden hangi yönleriyle ayrıldıkları araştırılmıştır. Çalışmada kullanılan veriler, Orhon Yazıtları, Uygurca metinler ve Karahanlı dönemi eserleri gibi Eski Türkçenin temel yazılı kaynaklarının taranmasıyla elde edilmiştir. Bu metinlerdeki +A-, +DA- ve +lA- ekli sözcükler belirlenmiş, ardından Derleme Sözlüğü ve Türkçe Sözlük üzerinden çağdaş ağız verileri incelenmiştir. Böylece tarihî verilerle günümüz kullanımları yan yana değerlendirilmiştir. Bu çalışmada +A-, +DA- ve +lA- ekleriyle türetilmiş fiillerin tarihî metinler ve sözlüklerdeki kullanımları taranmış, toplamda 5868 örnek kaydedilmiştir. Ancak aynı fiilin farklı kaynaklarda tekrarlanan biçimleri ve varyantları ayıklandıktan sonra, net fiil sayısı 3322 olarak belirlenmiştir. Elde edilen sayısal veriler, +lA- ekinin hem geçmişte hem de bugün açık ara en üretken ek olduğunu göstermektedir. Tarihî kaynaklardan elde edilen veriler ile günümüz ağız verilerinin birlikte değerlendirilmesi, Türkçenin söz türetme sisteminde güçlü bir sürekliliğin olduğunu ortaya koymuştur. Eski Türkçedeki eklerin bugünkü ağızlarda hâlâ canlı biçimde kullanılması, Türkçenin tarihî yapısının günümüzde de izlenebilir olduğunu kanıtlamaktadır. Sonuç olarak, bu tez +A-, +DA- ve +lA- eklerinin tarihî gelişimini, biçim ve anlam bakımından geçirdiği değişimleri ve Türkçedeki işlevsel yerlerini ayrıntılı biçimde ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, Türkçenin söz türetme sisteminin hem geçmiş hem de günümüz açısından anlaşılmasına önemli katkılar sunmaktadır. Anahtar kelimeler: Eski Türkçe, Türkiye Türkçesi, Türkiye Türkçesi ağızları, Türkçe söz varlığı, İsimden fiil yapım ekleri.