Etkinlik ve geri çekilme kuramları çerçevesinde yaşlıların yaşam doyumlarının incelenmesi: Bingöl ili örneği

Yaşlılık dönemi ile ilgili kuramsal çalışmalar 1950'li yıllara dayanmaktadır. Yaşlılık sürecinin nasıl daha başarılı geçirileceği, yaşlıların hangi durumlarda daha mutlu olacakları ve yüksek bir yaşam doyumu elde edeceklerine dair birçok kuramsal çalışma ortaya konmuştur. Bu çalışmalardan en önde gelenleri Geri Çekilme ve Etkinlik Kuramlarıdır. Geri çekilme kuramı günümüzde artık doğruluğunu yitirmiş olsa da zaman zaman kurama yönelik çalışmalar yapılmaktadır. Etkinlik kuramının ise yapılan çalışmalara bakıldığında henüz geçerliliğini koruduğu görülmektedir. Geri çekilme kuramı yaşlı bireylerin toplumdan çekildikçe yaşam doyumlarının arttığını öne sürerken etkinlik kuramı aksine yaşlı bireylerin etkin oldukça yaşam doyumlarının arttığını ifade etmektedir. Bu çalışmada, etkinlik ve geri çekilme kuramları çerçevesinde Bingöl ilindeki yaşlı bireylerin yaşam doyumlarının etkinlik düzeylerine göre nasıl değiştiğinin anlaşılması amaçlanmıştır. Araştırmada, her iki kuramın öne sürdüğü etkinlik seviyesi ile yaşam doyumuna ilişkin hipotezleri sınamayı mümkün kılacak, demografik sorulardan ve etkinlik türlerinden oluşan anket soruları oluşturulmuştur. Anket soruları; yalnız yapılan etkinlikler, formel ve informel etkinlikleri kapsayacak şekilde hazırlanmıştır. Etkinlik türleri ile yaşam doyumunu karşılaştırmak için Diener vd. (1985) tarafından geliştirilen Yaşam Doyumu Ölçeği kullanılmıştır. Ölçeğin Türkçe'ye uyarlaması Durak vd. (2010), tarafından yapılmıştır. Veriler, araştırmacı ve Bingöl ilinde ikamet eden anketörler tarafından yakın çevreden tanıdıklar vasıtasıyla yaşlılara ulaşılarak tamamlanmıştır. Araştırmada toplam 451 katılımcıya ulaşılmıştır. Elde edilen veriler SPSS 22 paket programıyla analiz edilmiştir. Analizlerde t-testi ve tek yönlü varyans analizi (Anova OneWay) testleri kullanılmıştır. Çoklu karşılaştırmalar için Post Hoc Tukey testi kullanılmıştır. Uygulanan ölçeğin iç tutarlılığı .82 bulunmuştur. Verilerin normallik dağılımı kontrol edilmiş ve Yaşam Doyumu Ölçeği için verilerin normal dağıldığı görülmüştür (Skewness: -.324, Kurtosis: -.879). Araştırmada elde edilen bulgulara bakıldığında, yaşlı bireylerin evli olmalarının, eşleri ve torunları ile birlikte yaşamalarının ve gelir durumlarının yaşam doyumu üzerinde pozitif yönde etkisinin olduğu (p<0.05) görülmüştür. İnformel etkinlikerden, yaşlı bireyin eşi ve torunları ile olan ilişkilerinin yaşam doyumuna anlamlı düzeyde etkisinin olduğu (p<0.05) bulunmuştur. Ancak çocukları ile olan ilişkilerinin yaşam doyumuna anlamlı etkisinin olmadığı görülmüştür (p>0.05). Formel etkinliklerden dernek üyeliği ve yardım kuruluşlarının etkinliklerine gönüllü katılımın yaşam doyumuna anlamlı etkisinin olduğu (p<0.05) görülmüştür. Yalnız yapılan etkinliklerden ise, daha sosyal boyutun ön planda olduğu alışverişe gitme ve çarşıya çıkma etkinliklerinin yaşam doyumu üzerinde anlamlı düzeyde etkili olduğu (p<0.05) sonucuna ulaşılmıştır. Dini etkinliklerin ise hiç birinde yaşam doyumu üzerinde anlamlı düzeyde etkiye rastlanmamıştır (p>0.05). Bu bulgulardan hareketle, yaşam doyumu açısından etkinlik kuramının kısmen doğrulandığı, geri çekilme kuramının ise doğrulanmadığı ortaya konmuştur. Bingöl ili gibi daha orta düzeyde kentleşmiş bölgelerde de özellikle informel etkinliklerin yaşlıların yaşam doyumu üzerinde etkili olduğu söylenebilir. Bu nedenle, yaşlılara yönelik uygulamalarda informel etkinlik kapsamındaki çalışmaların göz önünde bulundurulmasının yaşlı bireylerin yaşam doyumlarına olumlu etki edeceği ifade edilebilir.