Gazali'nin düşünce sisteminde dinî tecrübenin yeri

Gazali'nin düşünce sisteminde dinî tecrübenin yerini ve önemini tartışmayı amaçlayan bu çalışma din felsefesinde Tanrı'nın varlığının delillerinden biri olarak kabul edilen dinî tecrübe açısından ele alınmıştır. Tezin giriş bölümünde dinî tecrübenin din felsefesindeki yeri ve Gazali'nin dinî tecrübesinin tarihteki yeri incelenmiştir. Birinci bölümde din, felsefe ve tecrübe kavramları dinî tecrübe çerçevesinde açıklanarak bu kavramların din felsefesindeki yerinin önemine değinilmiştir. Dinî tecrübenin imkânı meselesi, dinî tecrübenin çeşitleri ve özellikle sezgi kavramı üzerinde durulmuş ve Tanrı'nın varlığına bir delil olması açısından dinî tecrübenin değeri ortaya konulmaya çalışılmıştır. İkinci bölümde Gazali'nin hayatı, 1095 yılında yaşadığı kriz ve bunun etkisiyle ortaya çıkan dinî tecrübe sonucunda geçirdiği ruhsal bunalım ele alınmış ve bunun etrafında şekillenen tecrübe incelenmiştir. Gazali'nin din algısını belirleyen tecrübe sonucu geliştirdiği zihinsel gelişim kuramı açıklanmıştır. Bu kuram, onun dinî tecrübe merkezli bilgi anlayışına temel oluşturması açısından önemlidir. Üçüncü bölümde Gazali'nin dinî tecrübe anlayışı üzerinde durulmaktadır. Bu bölümde Gazali'nin dinî tecrübe kavramı ve ilişkili olduğu diğer kavramlar açıklanmaktadır. Ardından bu dinî tecrübe ile vahyi ve her türlü bilgiyi temellendirme noktasındaki çabaları üzerinde durularak bunun felsefeye, kelama, fıkha, tasavvufa yönelik yaptığı 'ihya' faaliyeti tartışılmıştır. Gazali, bilginin duyu organları ve dünyevî akılla temellendirilmesini reddetmekte ve vahiyle/ilhamla veya sezgiyle temellendirilmesi gerektiğini iddia etmektedir. Bu iddiası çeşitli örneklerde tartışılmış ve sonunda bilginin temeline koyduğu dinî tecrübe anlayışının bir değerlendirilmesi yapılarak Tanrı'nın varlığına delil olup olmadığı meselesi ele alınmıştır. Sonuçta, Gazali'nin psişik kriz nedeniyle yaşadığı dini tecrübenin etkisiyle dinin kavramlarını yeniden tanımlayarak, ibadet ve ritüellere farklı işlevler yüklediği ifade edilmiştir. İslam dinine göre "Allah'a kulluk" için yapılan ibadet ve ritüeller Gazali'de "Allah'tan bilgi alma yolu"na dönüşmüş kavramlar farklı tanımlanmıştır. Bu ise din öğretisine uymamaktadır.