Gazâlî'nin tasavvufi eserlerinin diğer eserlerine göre konumu (Münkız'daki fikirlerine göre)

Tasavvuf İslâm düşüncesi tarihinde Gazâlî'nin eserleriyle değer bulmuştur. Gazâlî, tasavvufun yaygınlık kazanmasında etkili olmuştur. Tasavvufu ilk zamanlarında içerisine girmeden dışardan gözlemlemeyi tercih etmiştir. Hakikat araştırmasına çıktığı yolda Kelam, Felsefe, Bâtınîlik ve Tasavvuf hakkında araştırma yapıp araştırmaların neticesinde kurtuluş yolu olarak tasavvufu seçmiştir. Tasavvufi konulara ağırlık verdiği dönem Nizâmiye Medresesi'nden ayrılıp inzivaya çekildiği dönemdir. Tasavvufa yönelmesinde ruhi, fikri bunalımların yanı sıra dönemin siyasi olayların da etkisi olmuştur. Ancak düşünür tasavvufa meylettikten sonra da diğer ilimlerle bağını kesmemiştir. Tasavvufun ameli yönü tatbik edilmesi gerektiğini belirtir. Tasavvuf alanında yazmış olduğu eserlerin kronolojik olarak biri hariç diğer bütün eserlerini inziva döneminde veya sonrasında yazmıştır. Yaşadığı dönem siyasi karışıklıkların, fikir çatışmalarının yaşandığı dönemdir. Gazâlî, Doğudan Bâtınîliğin, Batıdan ise haçlı tehdidinin olduğu bir ortamda yaşamış ve önemli görevler îfa etmiş bir mütefekkirdir. Eserlerin çoğunda diğer eserlerine atıflarda bulunması önceki eserlerinden farklı yorumlar getirmesi, fikirlerini değiştirmesi, dönemin siyasi ve sosyal sebeplerin etkisi mevcuttur. Tasavvufa ve sûfîlere yöneltilen eleştirileri yumuşatmış ve etkisizleştirmiştir. İslam âleminin dînî ve kültürel hayatını şekillendiren, içeriğinde tasavvuf konularını barındıran İhyâü Ulûmi'd-din kitabı başta olmak üzere birçok tasavvuf içerikli eserleri te'lif etmiştir. Bâtınîlere karşı yaptığı çalışmalar ve reddiyelerinde dönemin siyasileri tarafından desteklenmesi Bâtınîlerin fikri planında gerilemelerinde ve etkisiz kalmalarında etkili olmuştur. Anahtar Kelimeler: Gazâlî, Tasavvuf, Eserler, İhyâü Ulûmid-din, Bâtınîlik