Gazâlî'de Tanrı-evren ilişkisi

Tanrı ve evren, düşünce tarihinin en temel problemlerinden birine yol açan kavram çiftini teşkil etmektedir. Tarihi süreç dikkate alındığında hangi düşünce sisteminin veya inancın içerisinde yer alırsa alsın her filozofun bu kavramlarla ilgili tartışmalara bir şekilde katıldığı görülür. Gazâlî de Meşşâî filozofların kendince çelişkili düşüncelerine itiraz edebilmek ve bunları mantıkî delillerle çürütebilmek için Tanrı ve Evren kavramlarıyla ilgilenmiştir. Gazâlî Tanrı ile ilgili düşüncelerini Tarının varlığı, sıfatları ve fiilleri şeklinde üç başlık altında ortaya koymuştur. Ona göre Tanrı birdir, ezeli ve ebedidir. O, hiçbir şeye benzer değildir. O, kudret, ilim, hayat, irade, işitme, görme ve kelâm gibi sıfatlara sahiptir. O, her şeyi yaratandır. Gazali, evren kavramını daha çok Tanrı'nın varlığını ve mahiyetini ortaya koymakta ve temellendirmekte kullanmıştır. Bu yüzden evrenin basit bir delil olmasından öte Allah'ın varlığına delalet etmesinden dolayı, önemli olduğu aşikârdır. Gazâlî evrenden bahsederken evrenin Allah'ın bir fiili olduğunu ifade etmiştir. Fiil ise sonradan meydana geldiği için evrenin ezeli olamayacağını söylemiştir. Ebedi olup olamayacağı ise Allah'ın takdiridir. Gazâlî, Tanrı-evren ilişkisini ise fail ve fiil ilişkisi bağlamında değerlendirir. Allah'ın âlem ile olan ilişkisi yaratma, nübüvvet ve mucize kavramları çerçevesinde şekillenir. Anahtar Kelimeler: Gazâlî, Tanrı, Evren, Sıfat, Fiil, Fail, Sebep, Zorunlu Varlık, Yaratma, Nübüvvet, Mucize.