GUL herbaryumu'ndaki Ocimum L. (Lamiaceae) cinsinin sistematiği ve ekonomiye kazandırılması

Son yıllarda 'Resimli Türkiye Florası' başlığı altında yeni ve kapsamlı bir kitap hazırlanmakta ve yayınlanmaktadır. Bu tez; adı geçen kitap için Türkiye'deki Ocimum L. cinsinin sistematik, coğrafi, ekolojik ve ekonomik özelliklerini tanıtmak amacıyla hazırlanmıştır. Çalışmalar 2023-2025 yıllarında tarla koşullarında (MAREM, Eğirdir), GUL Herbaryumu'nda ve Ekolojik Ürünler Laboratuvarı'nda yürütülmüştür. Çalışma, Türkiye'de yetiştirildiği tespit edilen tüm Ocimum L. taksonlarını kapsamaktadır. Cinsin üyeleri Türkiye'de; 'Fesleğen, Fesliyen, Festikan, Reyhan, İreyhan, Peslan, Rahan' gibi isimlerle bilinmektedir. Kutsal Kitap Kur'anda doğrudan adı geçmemektedir. Dini kaynaklarda güzelliklerden, pozitif etkilerinden bahsedilirken sıkça adı geçer. Farsça kökenlidir. Arapça narin, zarif, latif, hoş kokulu anlamına gelmektedir. Reyhan; 'rayiha, yani 'hoşkoku veren' anlamına gelir. Latincedeki Ocimum kelimesi de: Yunanca 'hoş koku, aromatik ot' anlamına gelen 'Okimon' kelimesinden türetilmiştir. Gıda, ilaç ve kozmetik alanında yaygın olarak kullanılmaktadır. Bazı ülkelerde ise bazı türleri kutsal kabul edildiği için ibadethane bahçelerine dikilmekte, gıda amaçlı olarak tüketimi yasaklanmaktadır. İslami kaynaklarda 'Reyhan kapısı' sadece oruçluların girebildiği cennet kapılarından birinin adıdır. İncelenen toplam farklı örnek sayısı yaklaşık 50; toplam koleksiyon örneği sayısı 150, Türkiye'deki toplam kültivar sayısı ise 35 kadardır. İlgili bitkilerin sistematik incelemesi sonucunda (Ocimum cinsine ait 8 tür, toplam 15 taksonu adlandırılmıştır. Tüm örnekler GUL Herbaryumu'nda (SDÜ, Isparta) muhafaza edilmektedir. Türkiye herbaryumları içerisinde Ocimum cinsi açısından en zengin koleksiyon GUL Herbaryumu'ndadır. Bu örnekler tarafımızdan çeşitli sistematik kaynaklardan teşhis edilmiş, teşhis edilemeyenlerin bir kısmı tarafımızdan ve ilk kez ve yeni olarak belirlenmiştir. Tüm taksonları Türkiye'de kültivardır, hiç birinin doğal formu bulunmamaktadır. Türkiye için bu cinsin detaylı bir revizyon çalışması gerekmektedir. Taksonomik açıdan önem sırasına göre; brakte şekli, yaprak şekli, korolla rengi, bitkide tüy durumu, çiçek salkımının rengi ve dallanması önemli ayırt edici karakterlerdir. Çalışmamızda; bazı kültivarların bilimsel isimleri belirlenebilmiş, bazıları ise belirlenememiştir. Tüm Ocimum taksonları çalışmamızda Fesleğen ve Reyhan olmak üzere 2 büyük gruba ve 8 türe ayrılmıştır. Halkın verdiği isimler esas alınmış, adı verilmeyenlere uygun Türkçe isimler önerilmiştir. İncelenen örneklerin tarafımızdan belirlenen taksonları, Türkçe adları ve taksonlara göre dağılım sayıları şöyledir: Türler: Ocimum basilicum L., Ocimum minimum L.Ocimum forskolei Benth.,Ocimum tenuiflorum L. ve Ocimum americanum L., Ocimum gratissimum L. Ocimum L. sp.-AOcimum L. sp.-B Fesleğen grubunda: Tatlı fesleğen (Ocimum basilicum L.: 4, Tarçın kokulu fesleğen (Ocimum x thyrsiflorum L.: 2,Top fesleğen (Ocimum minimum L.: 2, Yediveren fesleğen (Ocimum forskolei Benth.): 3, Kış fesleğeni/Mübarek fesleğen (Ocimum tenuiflorum L.): 2, Amerikan Fesleğeni (Ocimum americanum L.: 3 olmak üzere toplam 4 türe bağlı, 6 takson ve toplam 16 farklı kültivar. Reyhan grubunda ise: Arapgir reyhanı (Ocimum basilicum L. cf. var. purpurascens: 2, Parlak Mor reyhan: 1, Alacalı mor reyhan: 3, Tüylü reyhan (Ocimum L. sp.): 4 olmak üzere toplam 10 kültivar; Yanardöner reyhan (Ocimum L. sp.-A): 1 ve Ocimum L. sp.-B reyhan: 1 olmak üzere toplam 2 türe bağlı 2 kültivar. Egzotik (yurtdışından gelen) kültivar sayısı toplam 5 olup diğerleri yerlidir. O. basilicum dışındaki taksonların tamamı Türkiye için yeni kayıttır. Çalışmada adlandırılan Ocimum cinsinin, türlerinin, kültür varyetelerinin morfolojik ve taksonomik özellikleri belirlenmiş, tanımları yapılmış ve teşhis anahtarı hazırlanmıştır. Çimlendirme denemelerinin sonuçlarına göre; en yüksek tohum çimlenme oranı sırasıyla şu şekildedir: Arapgir mor reyhanı (%73), Alacalı mor reyhan % 78; Tarçın kokulu fesleğen (% 60); Tatlı fesleğen (% 69), Top fesleğen (% 65), Yediveren fesleğen (% 63) ve Kış fesleğeni/Mübarek fesleğen (% 43). Bol güneşli ve nemli, 1500 m'ye kadar rakımlı, nemi yüksek topraklarda iyi yetişir. Sonbaharda kokusu azalır ve biyolojik aktivitesi zayıflar. Sıcaklık 10°C'nin altına düşmeye başlayınca yapraklarını döker ve kurur. Ocimum cültivarlarının ekonomik amaçlı kullanımı önerilmektedir. Yerel halk; mor renkli olanlarına "Reyhan", yeşil renkli olanlarına "Fesleğen" adını vermektedir. Ocimum genusu bitkileri arasında hem morfolojik hem de kimyasal bileşim olarak geniş bir varyasyon bulunmaktadır. Kokuları çeşitlidir. Bu kemotipik çeşitlilik kültivara ve yetişme ortamına (habitat) göre değişir. Kemotipik çeşitlilikteki bu farklılık uçucu yağ kompozisyonundaki farklılıktan kaynaklanmaktadır. Uçucu yağ miktarı ve kompozisyonu hasat dönemine göre değişebilir. Sonbahar ve yaz hasatlarında koku miktarı ve tipi değişmektedir. Tüm kültivarların sonbaharda kokusu azalmaktadır. Reyhan grubunda genel olarak koku az ve taze iken çoğunlukla kokusu hoş değildir. Ancak kurutulduktan sonra kokusu yoğunlaşır ve genelde hoş koku verir.