Hârizm tarihi (Me'mûnîlerden Selçuklulara Hârizm 992-1097)

Hârizm tarih boyunca önemini koruyarak farklı siyasi yapıların çeşitli dil, din ve kültürlerin karşılaştığı ve kaynaştığı bir bölge olarak karşımıza çıkmaktadır. Bölgenin fiziki yapısının ve coğrafi konumunun da sağlamış olduğu imkânlarla Hârizm her dönem devletlerin ve toplumların ilgisini çekmiştir. İslâm fetihlerinden sonra VIII. yüzyılın başlarından itibaren Müslüman dünyasının bir parçası olan Hârizm, X. yüzyılın sonlarına kadar kendisine sınır teşkil eden Horasan ve Mâverâünnehir gibi bölgelerin gölgesinde kalmıştır. Bu dönemden itibaren ise ekonomik ve ticarî faktörlerin de etkisiyle siyasî, ilmî, edebî, sosyal ve kültürel alanlarda ön plana çıkmaya başlamıştır. Bu çalışmanın ana konusunu 992- 1097 yılları arasında Hârizm'de meydana gelen siyasî, sosyal, ekonomik, ilmî ve kültürel olaylar oluşturmaktadır. Ele aldığımız dönemin başında Hârizm'de Afrigî iktidarının ortadan kalkmasıyla birlikte bölgenin sırasıyla Me'mûnîler, Altuntaşlılar, Şah Melik ve Selçukluların hâkimiyetine geçtiği görülmektedir. 992 yılında Sâmânîlerin Gürgenç valisi olan Me'mûnîler, 995 yılında Afrigîlere son vererek bölgenin tamamını ele geçirmişler ve Hârizmşah ünvanına sahip olmuşlardır. Sâmânî Devletinin 999 yılında yıkılmasıyla birlikte ise Hârizm'de bağımsız hale gelmişlerdir. Bu dönemde Mâverâünnehir'i ellerinde bulunduran Karahanlılar ve Horasan'a hâkim olan Gazneliler gibi dönemin büyük devletlerine karşı denge politikası izleyerek Hârizm'de iktidarlarını sürdürmeye çalıştıkları görülmektedir. 1017 yılında Sultan Mahmud'un bölgeyi ele geçirerek Me'mûnîlere son vermesiyle birlikte Hârizm'de Gaznelilere bağlı Altuntaşlılar iktidarı kurulmuştur. 1035 yılında Gaznelilere isyan ederek Hârizm'de bağımsız hale gelen Altuntaşlıların bölgedeki hâkimiyetine ise 1041 yılında Cend Emîri Şah Melik son vermiştir. Fakat Şah Melik'in Hârizm'deki iktidarı kısa sürmüş ve bölge 1043 yılında Selçuklulara bağlanarak onların atadığı valiler tarafından yönetilmeye başlanmıştır. Hârizm bu dönemde birçok şehir ve kasabası, verimli tarım alanları ve ticaretiyle ön plana çıkmıştır. Bölgede kurulan Türk hâkimiyetiyle beraber Hârizm'in etnik yapısının ve kültürünün dönüştüğü görülmektedir. Aynı zamanda ilmî ve edebî hayatıyla İslâm dünyasında önemli bir yere sahip olmuştur.