Hâşiyetu Abdurrahîm Muhammed Efendi (Ö. 1062 H.) alâ Dîbâceti'l-Beydâvî (İnceleme ve tahkik)

Bu araştırmada Abdurrahim Muhammed Efendi'nin (Ö. 1062) Hâşiye alâ Dîbâcetü'l-Beydavi isimli eserinin tahkik ve analizi yapılmıştır. Abdurrahim Muhammed Efendi 12. Hicri asrın önemli alimlerindendir. Hâşiyenin önemi, Beydâvî mukaddimesine yapılan yorumlar ve Abdurrahim Muhammed Efendi'nin kültür çeşitliliği ve bariz ilmi şahsiyetine yansıtan görüş, nakil ve istidlâlleri kaynaklıdır. Haşiyede müellifin dayandığı kaynak ve eserlerin çokluğu da kitabın önemi artırmıştır. Haşiyede Arapça, sarf, belagat yanında fıkıh, usul-i fıkıh, tefsir, ulûmu'l-Kur'ân gibi şer'î ilimlere de değinilmiştir. Hristiyan ve bazı felsefi ekollerin akidelerine dair bölümler bulunmaktadır. Araştırmada biri Veliyuddîn Efendi kütüphanesinde diğeri Esat Efendi kütüphanesinde olan iki adet yazma nüsha esas alınmıştır. Müellifin şahsi ve ilmi hayatı yazılırken betimleyici tarihsel metot kullanılmıştır. Eserin yazılmasında ise talik ve tahkik metodu tercih edilmiştir. Araştırmada ulaşılan neticelerden önemlileri şunlardır: Abdurrahim Efendi, lügat, edebiyat, kelam ve fıkıh konularını ayrıntılı bir şekilde ele alan metoduyla temayüz etmiştir. Nakil ve akıl ile istidlâl birleştirilmiş, lügat konularında hadisle istişhâd edilmiştir. Garîbu'l-Kur'ân lafızları, en iyi açıklama olarak kabul edilen Kur'ân ayetleriyle açıklamıştır. Yapılan yorumlar, müellifin bakış açısına göre değişkenlik arz etmekle birlikte uzun ile kısa arası olarak tarif edilecek tarzda orta uzunluktadır. Eserde en çok Zemahşerî'nin Keşşâf isimli eserine atıf yapılmıştır. Hadislerin sıhhatine önem vermediği için eleştirilmiş, açıklama yapılmaksızın zayıf hadislerle isitişhâd edilmiştir. Bunun yanında hâşiye Abdurrahim Efendi'nin yorum yeteneği ve birçok ilimdeki maharetine delalet eden tafsilat ve şerh sebebiyle zengindir. Abdurrahim Efendi, dilci, belagatçi, fakih, mütekellim ve müfessir olarak anılabilir. Anahtar Kelimeler: Tefsir, Abdurrahim Efendi, Dîbâce, Hâşiye, Tahkik.