Hazâ Kitâb Leylâ ile Mecnûn'un Kıssası ve Hikâyesi sözlüğü (Bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük)

Dil, bir milletin kimlik kodudur. Klasik Türk edebiyatı altı asırı aşkın hüküm sürmüş bir medeniyetin ürünüdür. Türk, Arap ve Fars edebiyatı birbiriyle etkileşim kurarak bulundukları coğrafyalarda ve farklı çağlarda oluşturulmuş olan klasik Türk edebiyatının estetiğini meydana getirmiştir. Bu estetiğin anlam dünyasını yorumlamak klasik Türk edebiyatı çalışmalarına kuşkusuz katkı sağlamaktadır. Günümüz okuru bu köklü edebiyatın anlaşılırlığı konusunda pek çok farklı nedenlerden dolayı sorun yaşamaktadır. Dilinin farklı oluşunun yanı sıra edebiyatın arka planında yer alan kültür izlerinin bilinmiyor olması bu sebeplerden biridir. Bu bağlamda Türk dil ve kültürünün anlaşılmasına katkı sağlamak amacıyla TEBDİZ (Tarih ve Edebiyat Metinleri Bağlamlı Dizini ve İşlevsel Sözlüğü) klasik Türk edebiyatının anlam dünyasını ortak bir havuzda toplayan elektronik sistemdir. Sisteme transkriptli metin olarak yüklenen, Hazâ Kitâb Leylâ ile Mecnûn'un Kıssası ve Hikâyesi'nde bulunan kelimeler tek tek incelenmiş olup bu çalışma ile eserdeki atasözleri, deyimler, dua sözleri, kültür dili ortaya çıkarılmış her birinin anlamı, metin içerisinde kazandığı manayla birlikte verilmiştir. Arapça ve Farsça terkipler, yardımcı fiillerle kurulmuş kelime grupları bütün olarak incelenmiş olup bu yöntemle metinde işaret edilen anlamlar daha somut, anlaşılır şekilde verilmeye çalışılmıştır. Bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük, edebî metinlerde geçen dil unsurlarını bağlam ekseninde incelenmesi esasına dayanmaktadır. Bu çalışma, Hazâ Kitâb Leylâ ile Mecnûn' un Kıssası ve Hikâyesi'nin 15428 tanıklık söz varlığının sözlük biçiminde sunumudur. Söz konusu bu sözlük, Hazâ Kitâb Leylâ ile Mecnûn'un Kıssası ve Hikâyesi'nin hem bağlamlı dizinini hem de işlevsel hâle getirilmiş sözlüğünün yanı sıra devrinin geleneğini, sanat ve toplum anlayışını içermektedir. Çalışmanın temelinde anlamlandırma olmakla birlikte eser üzerinde musannifin adının yazmamış olması bizi üslup emarelerini takip ederek musannifin sanatsal tabiatından hareketle devrin toplumsal telakkilerine özenle erişmemize fırsat vermiştir. Bu yönüyle de çalışmada saptanan toplumsal gelenekler ve mazmunlar vs. unsurlara tanıklarıyla yer verilmiştir. Eserde sözcüklerin sözlük anlamının, öncesi ve sonrasıyla bağlantılı şekilde metin içerisinde kazandığı anlamların mecaz sözlüğü bağlamında verilmesine özen gösterilmiştir. Eserde, musannifin geleneği dayanak noktası bilerek özgün bir üslup yarattığı söylenebilir. Bu çalışma ile Leylâ ile Mecnûn hikâyesinin edebiyat tarihinden bugüne ehemmiyetini göstermesi bakımından sanatsal ve tarihsel seyri hangi kültür coğrafyalarında hangi şairlerin imbiğinden geçtiği tarihsel bir panoramada verilmeye gayret edilmiştir. Çalışmamız, Hikâye'nin ve musannifin sanatı ve geleneğin kültürel iz düşümleri ekseninde -Türkçenin tarihsel sözlüğüne- bağlamlı dizin, işlevsel sözlük ve üslup çalışmalarına yararlı olacağı düşünülmektedir. Milli dil ve kültürümüzün var olan zengin söz varlığının gün yüzüne çıkartılması, belirlenmesi ve yansıtılması bakımından hayli önemli ve de anlamlı olacaktır.