Hevsel bahçeleri kuş çeşitliliği ve çevre sorunları

Bu çalışmada Şubat 2022 ile Eylül 2023 tarihleri arasında Hevsel Bahçeleri'nin kuş çeşitliliği çalışılmıştır. Çevresel bileşenleriyle birlikte özel bir ekosistem karakterine sahip olan Hevsel Bahçeleri (37°53'53.9"N 40°14'31.8"E) Diyarbakır şehir merkezine bitişik olup şehrin güney ve doğusunda yer almaktadır. 20 ay süren araştırma süresinde çalışma alanında standart ornitolojik ekipman (dürbün, teleskop, fotoğraf makinesi, GPS ve ornitoloji el kitabı) eşliğinde 103 gün gözlem gerçekleştirilmiştir. Gözlemler sırasında nokta sayım ve hatboyu gözlem yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Arazi çalışmaları sabah erken saatler ile gün batımı arasında değişkenlik gösteren saat periodlarında yapılmaya çalışılmış ve en az 3-4 saat arazide gözlemler gerçekleştirilmiştir. Çalışma kapsamında Hevsel Bahçeleri'nde 13 ordo ve 38 familyaya mensup 164 farklı kuş türü belirlenmiştir. Bu türlerden 50 tanesi yerli, 65 tanesi yaz göçmeni, 28 tanesi kış göçmeni ve 21 tanesi de transit göçer kategoridedir. Belirlenen türlerden 55 kadarı alanda üreyen tür kategorisinde iken 49 kadarı ise alanı sadece göç veya üreme dönemi dışında kullanmaktadır. Bunun yanında çalışma alanında tespit edilen türlerin ulusal ve global tehlike kategorileri de belirlenmiştir. Buna göre 9 tür ulusal anlamda, 2 tür ise global anlamda nesli tehlike altında olan türlerdir. Alanda tespit edilen türlerden Montifringilla nivalis (Kar serçesi), Periparus ater (Çam baştankarası), Buteo lagopus (Paçalı şahin) türleri bölge için ilk kez kaydedilmiştir. Bunun yanında geçmişte bölgede daha önce yapılan araştırmalarda tespit edilen bazı türlere ise rastlanmamıştır. Dicle Nehri'nin de sağladığı habitat çeşitliliği Hevsel Bahçeleri'nde kuş zenginliğinin fazla olmasını sağlayan başlıca nedenler arasında sayılabilmektedir. Alan muazzam bir çeşitliliğe ev sahipliği yapmasına rağmen bazı çevresel problemler de gözlenmiştir. Hevsel Bahçeleri'nde yoğun insan etkisi nedeniyle ciddi çevre kirliliğinin olduğu, bu durumunda canlı ve cansız çevre üzerinde geri dönülemez tahribatlara sebep olacağı aşikârdır. Çevre sorunlarının başlıca sebepleri arasında sulamanın kanalizasyon suyuyla yapılması, Dicle Nehri'ne kanalizasyon suyunun boşaltılması, bilinçsiz ağaç kesimi, suni gübreleme, kimyasal ilaç kullanımı, monotarım ve avcılık gelmektedir. Anahtar Kelimeler: Hevsel Bahçeleri, Kuşlar, Çevre kirliliği, Kanalizasyon atıkları, Kimyasal atıklar.