Hidrolojik verilerdeki aykırı değerlerin tayini için bir metot geliştirilmesi ve Dicle ile Fırat havzalarına uygulanması

Taşkın frekans analizleri köprü, baraj, savak, menfez, kanal vb. su yapılarının projelendirilmesi ve tasarlanması için büyük önem taşımaktadır. Taşkın frekans analizi ile belirli bir dönüş aralığı için taşkın debilerinin istatistikî yöntemlerle tahmini yapılmaktadır.Son yıllarda küresel ısınmanın mevsimlerde meydana getirdiği değişiklikler ve konvansiyonel yağışlar nedeniyle ölçülen veriler arasında aykırı değerlere rastlanılmaktadır. Bu aykırı değerlerin örnek verinin standart sapmasını ve ortalamasını yükseltmesi nedeniyle klasik yöntemlerle (olasılık dağılım fonksiyonları) yapılan taşkın frekans analizi sonucu bulunan taşkın debileri çok yüksek ve anlamsız olmaktadır. Nitekim Fırat ve Dicle havzalarına ait istasyon verilerinin ortalama, standart sapma, çarpıklık katsayısı gibi istatistiksel değerleri hesaplanmış ve bu değerlerin çoğu istasyonda aykırı değerlerin varlığı nedeniyle yüksek çıktığı görülmüştür. Ayrıca bu istasyon verileri kullanılarak uyumun iyiliği testleri sonucu belirlemiş olduğumuz en uygun olasılık dağılım fonksiyonları ile hesaplanan taşkın debileri ile önerilen yöntem sonuçları arasındaki farklılıklar genellikle 1000 yıllık periyoda kadar nispeten düşük olsa da 10000 ve 20000 yıllık periyotlarda ciddi boyutlara ulaşmaktadır. Hâlbuki geliştirmiş olduğumuz yöntemde örnek veriye ait standart sapma ve ortalama gibi değerler kullanılmamaktadır. Örnek veriler için bir ?-T grafiği çizilip bu grafik yardımıyla aykırı değerler tespit edildikten sonra örnekten ayıklanmıştır. Daha sonra çizilen grafiğin doğal eğimine uygun bir şekilde taşkın debileri hesaplanmıştır. Sonuç olarak önerdiğimiz yöntem ile hesaplanmış olan taşkın debilerinin daha makul ve mantıklı değerler çıktığı görülmüştür. Hesaplanan bu değerlere göre tasarlanacak olan su yapılarının gereksiz büyüklükteki ebatlarda olması engellemiş olacak ve böylece ekonomik bir tasarım yapılması sağlanmış olacaktır.Ayrıca yine bu çalışmamızda kullanmış olduğumuz klasik dağılım fonksiyonlarından Gumbel Max. ve Log Pearson 3 dağılımlarının önerdiğimiz yöntemle yakın sonuçlar verdiği, aykırı değerlerin etkisinin en az görüldüğü ve Fırat ve Dicle havzası için en uygun dağılımlar olduğu belirlenmiştir.Anahtar Kelimeler: Taşkın Frekans Analizi, Uygunluk Testleri, Olasılık Dağılım Fonksiyonları, Aykırı Değerler